Tου Βασιλη Ταλαμαγκα
Η συζήτηση γύρω από τα «κόκκινα» δάνεια και την εξυγίανση του τραπεζικού συστήματος στην Ελλάδα έχει παρουσιαστεί τα τελευταία χρόνια ως μια ιστορία επιτυχίας. Ωστόσο, πίσω από τους πανηγυρισμούς και τα θετικά οικονομικά αποτελέσματα, διαμορφώνεται μια πολύ πιο σύνθετη και σκοτεινή πραγματικότητα. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, που κάποτε ξεπερνούσαν τα 80 δισ. ευρώ, δεν εξαφανίστηκαν απλώς μετακινήθηκαν εκτός τραπεζικών ισολογισμών, σε ένα δίκτυο επενδυτικών κεφαλαίων και εταιρειών διαχείρισης απαιτήσεων, δημιουργώντας μια «μαύρη τρύπα» που συνεχίζει να βαραίνει την οικονομία.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία έπαιξε το σχέδιο «Ηρακλής», μέσω του οποίου το ελληνικό Δημόσιο παρείχε εγγυήσεις άνω των 20 δισ. ευρώ για την τιτλοποίηση προβληματικών δανείων. Η λογική του σχεδίου ήταν απλή: οι τράπεζες θα «καθάριζαν» τους ισολογισμούς τους, μεταφέροντας τον κίνδυνο σε επενδυτές. Στην πράξη, όμως, δημιουργήθηκε ένα σύστημα όπου ο ιδιωτικός τομέας απολαμβάνει τα οφέλη, ενώ το Δημόσιο παραμένει εκτεθειμένο στους κινδύνους. Οι εγγυήσεις λειτουργούν ως δίχτυ ασφαλείας για τα funds, τα οποία μπορούν να αποκομίσουν σημαντικά κέρδη με περιορισμένο ρίσκο.
Στο επίκεντρο αυτής της νέας πραγματικότητας βρίσκεται η λεγόμενη «βιομηχανία πλειστηριασμών». Μέσω θυγατρικών εταιρειών ειδικού σκοπού , οι τράπεζες και οι servicers αποκτούν ακίνητα που προέρχονται από κατασχέσεις σε τιμές σημαντικά χαμηλότερες από την εμπορική τους αξία. Συχνά, τα ακίνητα αγοράζονται ακόμη και στο 50% της τιμής εκκίνησης, με το επιχείρημα ότι διαφορετικά οι πλειστηριασμοί θα κατέληγαν άγονοι. Στη συνέχεια, αφού τα ακίνητα «τακτοποιηθούν» ή αναβαθμιστούν, επανεισάγονται στην αγορά με πολλαπλάσια αξία, αποφέροντας σημαντικά κέρδη.
Η διαδικασία αυτή εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη διαφάνεια και τη δικαιοσύνη του συστήματος. Από τη μία πλευρά, οι τράπεζες εμφανίζονται να μειώνουν το ρίσκο και να ενισχύουν την κεφαλαιακή τους επάρκεια. Από την άλλη, οι ίδιοι οργανισμοί, μέσω συνδεδεμένων εταιρειών, φαίνεται να διατηρούν έμμεσο έλεγχο στα περιουσιακά στοιχεία που εκποιούνται. Το αποτέλεσμα είναι μια ιδιότυπη «τριγωνική» σχέση, όπου ο πραγματικός κίνδυνος μεταφέρεται τελικά στον φορολογούμενο.
Παράλληλα, η αγορά διαχείρισης απαιτήσεων χαρακτηρίζεται από υψηλή συγκέντρωση. Λίγες μεγάλες εταιρείες ελέγχουν τη συντριπτική πλειονότητα των δανείων, δημιουργώντας συνθήκες που θυμίζουν ολιγοπώλιο. Οι δανειολήπτες βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με αυστηρούς όρους ρύθμισης, οι οποίοι δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές οικονομικές τους δυνατότητες. Παρότι οι υποσχέσεις για «δεύτερη ευκαιρία» είναι συχνές, στην πράξη πολλές ρυθμίσεις αποδεικνύονται μη βιώσιμες, οδηγώντας τελικά σε πλειστηριασμό.
Το πιο προβληματικό στοιχείο, ωστόσο, είναι η ασυμμετρία ανάμεσα στην τιμή αγοράς των δανείων και στις απαιτήσεις που προβάλλονται προς τους οφειλέτες. Τα funds αποκτούν δάνεια σε τιμές που κυμαίνονται μεταξύ 5% και 40% της ονομαστικής τους αξίας, αλλά στη συνέχεια επιδιώκουν την είσπραξη του συνόλου της οφειλής. Αυτό δημιουργεί ένα ισχυρό κίνητρο για επιθετικές πρακτικές είσπραξης, καθώς το περιθώριο κέρδους παραμένει υψηλό ακόμη και σε περιπτώσεις μερικής αποπληρωμής.
Σε πολιτικό επίπεδο, η αντιμετώπιση του ζητήματος χαρακτηρίζεται από επιφυλακτικότητα και μετακύλιση ευθυνών. Οι καταγγελίες για αδιαφάνεια και σύγκρουση συμφερόντων παραπέμπονται συχνά στη Δικαιοσύνη, χωρίς να συνοδεύονται από ουσιαστικές θεσμικές παρεμβάσεις. Την ίδια στιγμή, οι εποπτικές αρχές καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος και την προστασία των πολιτών.
Η πραγματικότητα είναι ότι η «εξυγίανση» των τραπεζών επιτεύχθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσω της μεταφοράς του προβλήματος αλλού. Το βάρος δεν εξαφανίστηκε· απλώς άλλαξε χέρια. Και όσο η διαχείριση αυτού του βάρους παραμένει αδιαφανής και συγκεντρωμένη, η κοινωνική και οικονομική ένταση που προκαλεί δύσκολα θα εκτονωθεί.
