Της Μάιρα Τρικαλίτη*
Η πρόοδος που έχει σημειώσει η κοινωνία μας στο θέμα των μαθησιακών δυσκολιών είναι αδιαμφισβήτητη. Φύγαμε από την εποχή του «τεμπέλη μαθητή» και περάσαμε στην εποχή της επιστημονικής τεκμηρίωσης. Σήμερα, η δυσλεξία, η ΔΕΠΥ και οι υπόλοιπες ειδικές μαθησιακές ανάγκες έχουν όνομα, αναγνωρίζονται και υποστηρίζονται. Είναι λεπτή η γραμμή ανάμεσα στην αποδοχή και τον εφησυχασμό, γεγονός που απασχολεί γονείς και εκπαιδευτικούς. Όμως, μήπως η ίδια η διάγνωση, από εργαλείο ενδυνάμωσης, μετατρέπεται ενίοτε σε «μαξιλαράκι» εφησυχασμού;
Το πρόβλημα ξεκινά, όταν η διάγνωση χρησιμοποιείται ως τελικό συμπέρασμα και όχι ως αφετηρία για προσπάθεια. Συχνά παρατηρείται το φαινόμενο τα παιδιά -και κατ’ επέκταση οι ενήλικες- να χρησιμοποιούν τη δυσκολία τους ως άλλοθι. Για παράδειγμα, στο σχολείο ο μαθητής «αρνείται» να προσπαθεί να βάζει τόνους, γιατί έχει δυσλεξία και επαναπαύεται σε αυτό, ενώ ταυτόχρονα ένας ενήλικας ο οποίος έχει ΔΕΠΥ, μπορεί να δικαιολογεί ότι αργοπορεί, καθώς η δυσκολία στη διαχείριση του χρόνου χαρακτηρίζει τα άτομα με ΔΕΠΥ. Αυτή η νοοτροπία δημιουργεί μια «μαθημένη αβοηθητότητα». Όταν το περιβάλλον υπερπροστατεύει το παιδί στο όνομα της δυσκολίας του, του στερεί τα εργαλεία για να αναπτύξει μηχανισμούς αναπλήρωσης και να προσαρμοστεί λειτουργικά.
Η έννοια της ευθύνης είναι πολύ σημαντική και μπορεί να ιδωθεί ως ένα τρίγωνο υποστήριξης: γονείς, σχολείο, κοινωνία. Αν ένας από τους τρεις πόλους υποχωρήσει, το παιδί χάνει το στήριγμά του και οδηγείται στον εφησυχασμό. Η διαχείριση, λοιπόν, των μαθησιακών δυσκολιών δεν είναι ατομική υπόθεση του παιδιού· είναι μια δυναμική σχέση ευθύνης ανάμεσα στους παραπάνω πυλώνες. Οι γονείς οφείλουν να εμφυσήσουν στο παιδί την πεποίθηση ότι η διάγνωση είναι η αφετηρία για μια διαφορετική στρατηγική, όχι μια απαλλαγή από τον κόπο. Πρέπει να είναι οι πρώτοι που θα πιστέψουν στην ικανότητα του παιδιού να τα καταφέρει παρά τις δυσκολίες. Από την άλλη, το σχολείο οφείλει να διδάξει στο παιδί πώς να μαθαίνει. Η ευθύνη του εκπαιδευτικού είναι να μην αντιμετωπίζει τον μαθητή με οίκτο ή χαμηλές προσδοκίες. Όταν το σχολείο «χαρίζει» βαθμούς χωρίς να απαιτεί προσπάθεια, ουσιαστικά προετοιμάζει έναν ενήλικα που θα περιμένει πάντα μια ειδική μεταχείριση που η ζωή δεν θα του δώσει. Τέλος, η κοινωνία μας πέτυχε να βάλει ονόματα στις δυσκολίες, αλλά απέτυχε να ενσωματώσει τη διαφορετικότητα ως μια άλλη μορφή ικανότητας. Άρα, πρέπει να δημιουργήσει χώρο για τον ενήλικα με μαθησιακές δυσκολίες, απαιτώντας όμως από αυτόν να είναι λειτουργικός. Η κοινωνική ευθύνη μεταφράζεται σε δίκαιες ευκαιρίες, όχι σε μία μόνιμη «περίοδο χάριτος».
Η πραγματικότητα είναι σκληρή: η αγορά εργασίας και οι κοινωνικές υποχρεώσεις δεν διαθέτουν πάντα «προσαρμοσμένα κριτήρια». Ένας ενήλικας που έμαθε να επαναπαύεται στη διάγνωσή του, έρχεται αντιμέτωπος με: χαμηλή αυτοπεποίθηση, ευθυνοφοβία, ίσως και κοινωνική απομόνωση. Η πεποίθηση ότι «δεν μπορώ» ριζώνει βαθιά στο παιδί και αργότερα στον ενήλικα και η μετατόπιση-απαλλαγή της ευθύνης εμποδίζουν την προσωπική εξέλιξη του ατόμου. Πρέπει, λοιπόν, να τονίσουμε στον μαθητή πώς η διάγνωση εξηγεί γιατί δυσκολεύεται, αλλά δεν τον απαλλάσσει από την προσπάθεια να βρει τον δικό του τρόπο να πετύχει.
Για να μην καταλήξει η πρόοδος της επιστήμης τροχοπέδη για το άτομο, χρειάζεται μια αλλαγή προσέγγισης. Δεν αρκεί να ξέρουμε τι δυσκολεύει το παιδί· πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τη διάγνωση ως οδηγό για να αναδείξουμε τα ταλέντα του και να χτίσουμε πάνω στα δυνατά του σημεία. Επομένως, η διάγνωση δεν αποτελεί το τέρμα της διαδρομής, αντιθέτως λειτουργεί ως εφαλτήριο.
Οφείλουμε να διδάξουμε στα παιδιά ότι η δυσκολία απαιτεί περισσότερο κόπο, όχι λιγότερη προσπάθεια, να καλλιεργήσουμε την ανθεκτικότητά τους, χωρίς όμως ενοχές. Είναι άλλο να ξέρουν ότι ο εγκέφαλός τους λειτουργεί διαφορετικά και άλλο να σταματούν να προσπαθούν. Η κοινωνία έκανε το χρέος της κατονομάζοντας τις δυσκολίες. Τώρα, το στοίχημα είναι να μην επιτρέψουμε στις λέξεις να γίνουν «τοίχοι». Το παιδί με μαθησιακές δυσκολίες πρέπει να μεγαλώσει γνωρίζοντας ότι η διάγνωσή του είναι ένα κομμάτι του χάρτη του, αλλά εκείνο κρατάει το τιμόνι. Αν ο γονέας υπερπροστατεύει, το σχολείο εφησυχάζει και η κοινωνία θυματοποιεί, τότε η διάγνωση γίνεται το «χρυσό κλουβί» που εμποδίζει το άτομο να πετάξει.
