Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 – ΤΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΤΑ

Ας μιλήσουμε λίγο για την Επανάσταση των Ελλήνων, για την Παλιγγενεσία του Έθνους, για τις πιο σημαντικές ημερομηνίες γεγονότων αλλά και για τα σύμβολα που αναδείχθηκαν…

Ας ξεκινήσουμε από την επίσημη ημερομηνία που καθιερώθηκε ως η έναρξη της Επανάστασης. Την 25^η Μαρτίου 1821.

Η σκηνή της ύψωσης του Λαβάρου στα Καλάβρυτα, στις 25 Μαρτίου θεωρείται πλέον από τους περισσότερους ιστορικούς ως εθνικός θρύλος.

Συγκεκριμένα:

• Πού βρισκόταν ο Π.Π. Γερμανός: Στις 25 Μαρτίου 1821, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός βρισκόταν στην Πάτρα, όπου ευλόγησε τους επαναστάτες στην πλατεία Αγίου Γεωργίου. Μερικές πηγές αναφέρουν ότι τις προηγούμενες ημέρες (έως τις 23 Μαρτίου) βρισκόταν στα Νεζερά, κοντά στην Πάτρα.
• Τα Απομνημονεύματά του: Ο ίδιος ο Γερμανός στα Απομνημονεύματά του δεν αναφέρει τίποτα για την Αγία Λαύρα Καλαβρύτων ή για ύψωση λαβάρου στις 25 Μαρτίου.
• Πώς δημιουργήθηκε ο θρύλος: Η ιστορία αυτή οφείλεται κυρίως στον Γάλλο περιηγητή και ιστορικό Φρανσουά Πουκεβίλ, ο οποίος την κατέγραψε στο έργο του το 1824 για να δώσει έναν πιο ηρωικό και θρησκευτικό τόνο στην έναρξη της Επανάστασης.
• Γιατί γιορτάζουμε τότε: Η 25η Μαρτίου καθιερώθηκε επίσημα ως Εθνική Εορτή με Διάταγμα του Όθωνα το 1838, ώστε να ταυτιστεί η πολιτική λύτρωση του Έθνους με μία θρησκευτική εορτή, αυτήν του Ευαγγελισμού.

Στην πραγματικότητα, η Επανάσταση στον ελλαδικό χώρο είχε ήδη ξεκινήσει νωρίτερα σε διάφορα σημεία της Πελοποννήσου, όπως στην Αρεόπολη (17 Μαρτίου) στα Καλάβρυτα (21 Μαρτίου) και στην Καλαμάτα (23 Μαρτίου).

Υπάρχουν πολυάριθμες και έγκυρες ιστορικές πηγές που επιβεβαιώνουν ότι η Επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει πριν από την 25η Μαρτίου και ότι ο Παλαιών Πατρών Γερμανός βρισκόταν αλλού.

Οι κυριότερες πηγές είναι:

1. Τα Απομνημονεύματα των Πρωταγωνιστών

• Παλαιών Πατρών Γερμανός: Στα υπομνήματά του, ο ίδιος περιγράφει αναλυτικά τα γεγονότα της Πάτρας. Αναφέρει ότι στις 22 Μαρτίου εισήλθε στην πόλη και στις 25 Μαρτίου βρισκόταν ήδη εκεί, όπου μαζί με άλλους προκρίτους (όπως ο Λόντος και ο Ζαΐμης) έστησαν τον «Σταυρό» στην πλατεία Αγίου Γεωργίου.
• Φωτάκος (Φώτιος Χρυσανθόπουλος): Ο υπασπιστής του Κολοκοτρώνη στα Απομνημονεύματά του καταγράφει με ακρίβεια τις κινήσεις των οπλαρχηγών στη Μεσσηνία και την Αρκαδία.
• Κανέλλος Δεληγιάννης: Παρέχει λεπτομέρειες για τις συγκρούσεις που ξεκίνησαν στα μέσα Μαρτίου στη Γορτυνία και τα Καλάβρυτα. [1, 2, 3]

2. Επίσημα Έγγραφα και Διακηρύξεις

• Η «Προειδοποίησις εις τας ευρωπαϊκάς αυλάς»: Πρόκειται για την πρώτη επίσημη διπλωματική διακήρυξη της Επανάστασης, η οποία συντάχθηκε στην Καλαμάτα στις 23 Μαρτίου 1821 από τη Μεσσηνιακή Γερουσία με επικεφαλής τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη.
• Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας: Περιλαμβάνουν επιστολές και αναφορές της εποχής που τεκμηριώνουν την απελευθέρωση των Καλαβρύτων στις 21 Μαρτίου (η πρώτη πόλη που απελευθερώθηκε).

3. Σύγχρονη Ιστορική Έρευνα

Οι ιστορικοί (όπως ο Σπυρίδων Τρικούπης στην Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως) συμφωνούν ότι η ημερομηνία της 25ης Μαρτίου επιλέχθηκε μεταγενέστερα για συμβολικούς λόγους.

• Διάταγμα του Όθωνα (1838): Το Διάταγμα 980/1838 όρισε την 25η Μαρτίου ως ημέρα εορτασμού και όχι απαραίτητα ως την ακριβή ημέρα έναρξης, προκειμένου να συμπέσει με θρησκευτική εορτή.

Οι ιστορικές πηγές και τα επίσημα χρονολόγια τεκμηριώνουν ότι η Επανάσταση ξεκίνησε με μια σειρά από εξεγέρσεις και επίσημες διακηρύξεις σε διαφορετικές ημερομηνίες και τοποθεσίες, πολύ πριν από τη συμβολική 25η Μαρτίου.

1. Ιάσιο (Μολδαβία) – 22 & 24 Φεβρουαρίου 1821

Η ουσιαστική έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης έγινε εκτός του ελλαδικού χώρου:

• 22 Φεβρουαρίου: Ο Πρίγκηπας Αλέξανδρος Υψηλάντης διαβαίνει τον ποταμό Προύθο και εισέρχεται στο Ιάσιο.
• 24 Φεβρουαρίου: Εκδίδει την ιστορική προκήρυξη «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», καλώντας τους Έλληνες σε γενικό ξεσηκωμό.
• 26 Φεβρουαρίου: Στο ναό των Τριών Ιεραρχών στο Ιάσιο, ευλογείται η σημαία της Επανάστασης από τον Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη.

2. Αρεόπολη (Μάνη) – 17 Μαρτίου 1821

Η Μάνη ήταν η πρώτη περιοχή στον ελλαδικό χώρο που κήρυξε επίσημα την Επανάσταση:

• Στην πλατεία της Αρεόπολης (τότε Τσίμοβα), οι Μανιάτες οπλαρχηγοί με επικεφαλής τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη ύψωσαν την πρώτη επαναστατική σημαία (λευκή με γαλάζιο σταυρό και τη φράση «Νίκη ή Θάνατος»).
• Ορκίστηκαν και ξεκίνησαν την πορεία τους προς τη Μεσσηνία.

3. Καλαμάτα – 23 Μαρτίου 1821

Η Καλαμάτα ήταν η πρώτη μεγάλη πόλη που απελευθερώθηκε:

• Δυνάμεις Μανιατών (Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης) και Μεσσηνίων (Κολοκοτρώνης, Παπαφλέσσας, Νικηταράς) εισήλθαν στην πόλη και ανάγκασαν τον Τούρκο διοικητή Σουλεϊμάν Αγά Αρναούτογλου να παραδοθεί.
• Τελέστηκε δοξολογία
• Συστάθηκε η Μεσσηνιακή Γερουσία, η οποία εξέδωσε την «Προειδοποίησιν εις τας ευρωπαϊκάς αυλάς».

4. Πάτρα – 22 έως 25 Μαρτίου 1821

Στην Πάτρα τα γεγονότα ήταν πιο σύνθετα λόγω της παρουσίας ισχυρού οθωμανικού φρουρίου:

• 22 Μαρτίου: Ξεκινούν συγκρούσεις στην πόλη με τον λαϊκό ηγέτη Παναγιώτη Καρατζά να περιορίζει τους Τούρκους στο κάστρο.
• 25 Μαρτίου: Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, μαζί με τους προκρίτους Ανδρέα Λόντο και Μπενιζέλο Ρούφο, εισέρχεται στην Πάτρα και στήνει έναν ξύλινο σταυρό στην πλατεία Αγίου Γεωργίου, όπου οι επαναστάτες ορκίζονται για την ελευθερία.
• Ο Ανδρέας Λόντος ύψωσε την πρώτη επαναστατική σημαία της πόλης (κόκκινη με μαύρο σταυρό).

Η Επανάσταση λοιπόν του 1821 δεν ήταν ένα ακαριαίο γεγονός, αλλά μια σειρά από εξεγέρσεις που άναβαν διαδοχικά από περιοχή σε περιοχή.

Ακολουθεί η χρονολογική σειρά για τη Ρούμελη, την Κρήτη και άλλες βασικές περιοχές:

Μάρτιος 1821: Η Σπίθα στη Στερεά Ελλάδα (Ρούμελη)

Στη Ρούμελη η εξέγερση καθυστέρησε λίγες ημέρες σε σχέση με τον Μοριά, λόγω της εγγύτητας στις μεγάλες οθωμανικές δυνάμεις της Ηπείρου και της Θεσσαλίας.

• 27 Μαρτίου: Ο Πανουργιάς κηρύσσει την Επανάσταση στα Σάλωνα (Άμφισσα).
• 28 Μαρτίου: Ο Αθανάσιος Διάκος ξεσηκώνει τη Λιβαδειά και καταλαμβάνει το κάστρο της.
• 31 Μαρτίου: Ο Σκαλτσάς κηρύσσει την Επανάσταση στο Λιδωρίκι.
• 1 Απριλίου: Απελευθερώνεται η Θήβα από τον Βασίλη Μπούσγο.

Απρίλιος 1821: Τα Νησιά και η Αττική

• 3 Απριλίου: Η Σπέτσες είναι το πρώτο νησί που επαναστατεί (υπό τον Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και τους πλοιάρχους).
• 10 Απριλίου: Ακολουθούν τα Ψαρά.
• 16 Απριλίου: Επαναστατεί η Ύδρα.
• 25 Απριλίου: Ξεκινά η πολιορκία της Ακρόπολης των Αθηνών.

Μάιος 1821: Μακεδονία και Θεσσαλία

• 7 Μαΐου: Ο Άνθιμος Γαζής κηρύσσει την Επανάσταση στο Πήλιο (Μηλιές).
• 17 Μαΐου: Ο Εμμανουήλ Παππάς κηρύσσει την Επανάσταση στη Χαλκιδική (Άγιον Όρος).

Ιούνιος 1821: Η Κρήτη

Στην Κρήτη η απόφαση πάρθηκε αργότερα λόγω της ισχυρής παρουσίας των Τουρκοκρητικών.

• 14 Ιουνίου: Η επίσημη κήρυξη γίνεται στο Λουτρό Σφακίων, μετά από συνέλευση των οπλαρχηγών της Κρήτης. Οι Σφακιανοί ήταν οι πρωτεργάτες, αλλά οι σφαγές στο Ηράκλειο (ο «Μεγάλος Αρπεντές») είχαν ήδη ξεκινήσει από τις 24 Ιουνίου ως αντίποινα.

Ιούλιος 1821: Κύπρος

• Στην Κύπρο δεν υπήρξε ένοπλη εξέγερση λόγω γεωγραφικής θέσης, αλλά στις 9 Ιουλίου σημειώθηκαν οι μεγάλες σφαγές των προκρίτων και του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, οι οποίοι είχαν μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία.

Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης που πρώτος ξεκίνησε την Επανάσταση των Ελλήνων έφερε τον τίτλο του Πρίγκιπα λόγω της φαναριώτικης καταγωγής του (ο παππούς και ο πατέρας του ήταν Ηγεμόνες της Βλαχίας και της Μολδαβίας) και ήταν υψηλόβαθμος Αξιωματικός του Ρωσικού Στρατού.

Ιδού τα βασικά σημεία για τη δράση του:

1. Η Στρατιωτική του Καριέρα στη Ρωσία

• Υπηρέτησε ως Υποστράτηγος του Τσαρικού Στρατού και ήταν Υπασπιστής του Τσάρου Αλέξανδρου Α’.
• Έχασε το δεξί του χέρι στη μάχη της Δρέσδης (1813) πολεμώντας εναντίον του Ναπολέοντα.

2. Η Ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας (1820)

• Μετά την άρνηση του Ιωάννη Καποδίστρια, ο Υψηλάντης δέχτηκε την Αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας τον Απρίλιο του 1820, λαμβάνοντας τον τίτλο του «Γενικού Επιτρόπου της Αρχής».
• Το σχέδιό του προέβλεπε την έναρξη της Επανάστασης από τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες,

3. Η Επανάσταση στη Μολδοβλαχία (1821)

• 22 Φεβρουαρίου: Πέρασε τον Προύθο.
• 24 Φεβρουαρίου: Εξέδωσε την προκήρυξη «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος» στο Ιάσιο.
• Ίδρυσε τον Ιερό Λόχο, ένα σώμα από 500 εθελοντές Έλληνες σπουδαστές της Ευρώπης, που ήταν η πρώτη τακτική στρατιωτική μονάδα της Επανάστασης.

4. Η Ήττα στο Δραγατσάνι και το Τέλος

• Στις 7 Ιουνίου 1821, ο Ιερός Λόχος καταστράφηκε στη μάχη του Δραγατσανίου μετά από ηρωική αντίσταση.
• Ο Υψηλάντης κατέφυγε στην Αυστρία, όπου οι αρχές τον συνέλαβαν και τον φυλάκισαν για 7 χρόνια στο φρούριο Τερεζίν.

Αποφυλακίστηκε το 1827 βαριά άρρωστος και πέθανε στη Βιέννη τον Ιανουάριο του 1828, λίγο πριν δει την Ελλάδα ανεξάρτητη.

Για να ολοκληρώσουμε  όμωςτην εικόνα της οικογένειας Υψηλάντη, η οποία θυσίασε περιουσία και κοινωνική θέση για τον Αγώνα, ας δούμε τις δύο αυτές πτυχές:

1. Η Θυσία του Ιερού Λόχου (Ιούνιος 1821)

Ο Ιερός Λόχος ήταν το πρώτο τακτικό σώμα της Επανάστασης, αποτελούμενο από 500 περίπου φοιτητές του εξωτερικού.

• Η Μάχη στο Δραγατσάνι (7 Ιουνίου): Λόγω κακού συντονισμού και πρόωρης επίθεσης του Βασίλειου Καραβία, ο Ιερός Λόχος βρέθηκε ακάλυπτος απέναντι στο οθωμανικό ιππικό.
• Η Θυσία: Παρά την απειρία τους, οι νέοι πολεμιστές αρνήθηκαν να υποχωρήσουν και έπεσαν σχεδόν όλοι ηρωικά. Ο θάνατός τους συγκλόνισε την Ευρώπη και ενίσχυσε το κίνημα του Φιλελληνισμού.
• Η Αντίδραση του Αλέξανδρου: Ο Υψηλάντης, συντετριμμένος, εξέδωσε την τελευταία του ημερήσια διαταγή στο Ριμνίκιο, αποκαλώντας τους προδότες εκείνους που εγκατέλειψαν το πεδίο της μάχης, ενώ εξύμνησε τη θυσία των Λοχιτών.

2. Ο Δημήτριος Υψηλάντης στην Ελλάδα

Ενώ ο Αλέξανδρος βρισκόταν στις Ηγεμονίες, έστειλε τον αδερφό του, Δημήτριο, στην Πελοπόννησο ως αντιπρόσωπό του.

• Άφιξη (Ιούνιος 1821): Έφτασε στην Ύδρα και μετά στο στρατόπεδο των Βερβένων φορώντας τη στολή του Ρώσου Αξιωματικού, προκαλώντας μεγάλο ενθουσιασμό στον λαό.
• Η Σύγκρουση με τους Προκρίτους: Ο Δημήτριος ήρθε γρήγορα σε ρήξη με τους κοτζαμπάσηδες, καθώς εκείνοι ήθελαν να διατηρήσουν την τοπική εξουσία, ενώ εκείνος ζητούσε κεντρική διοίκηση και Αρχιστρατηγία.
• Η Μάχη των Μύλων (1825): Ίσως η πιο λαμπρή του στιγμή, όπου μαζί με τον Μακρυγιάννη σταμάτησαν τον Ιμπραήμ, σώζοντας το Ναύπλιο.
• Η Μάχη στην Πέτρα (1829): Ήταν ο Διοικητής στην τελευταία μάχη του Αγώνα, κλείνοντας συμβολικά την Επανάσταση που ξεκίνησε ο αδερφός του.

3. Η Σχέση των δύο Αδελφών

Ο Δημήτριος παρέμεινε πιστός στο όραμα του Αλέξανδρου μέχρι τέλους. Όταν ο Αλέξανδρος πέθαινε στη Βιέννη, η τελευταία του επιθυμία ήταν η καρδιά του να σταλεί στην Ελλάδα (φυλάσσεται σήμερα στο εκκλησάκι των Ταξιαρχών στο Πεδίο του Άρεως). Ο Δημήτριος συνέχισε να φορά το πένθος για τον αδερφό του μέχρι τον δικό του θάνατο το 1832.

• συμβολικά την Επανάσταση που ξεκίνησε ο αδερφός του.

4. Η Τύχη των άλλων Αδελφών Υψηλάντη (Νικόλαος και Γεώργιος)

• Ο Νικόλαος και ο Γεώργιος πολέμησαν μαζί με τον Αλέξανδρο στη Μολδοβλαχία.
• Μετά την ήττα στο Δραγατσάνι, φυλακίστηκαν και αυτοί μαζί του στο φρούριο Τερεζίν.
• Ο Νικόλαος άφησε πολύτιμα απομνημονεύματα για την Επανάσταση στις Ηγεμονίες, ενώ ο Γεώργιος πέθανε λίγα χρόνια μετά την αποφυλάκισή τους, καταπονημένος από τις κακουχίες.

Ο ρόλος του Ιωάννη Καποδίστρια

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε η κορυφαία διπλωματική μορφή της εποχής, κινούμενος πάντα με τρομερή λεπτότητα ανάμεσα στο καθήκον του ως Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας και στην αγάπη του για την Ελλάδα.

1. Στο Συνέδριο της Βιέννης (1814-1815)

Εκεί ο Καποδίστριας έδωσε την πρώτη μεγάλη μάχη για τον Ελληνισμό σε διεθνές επίπεδο:

• Αντιπαράθεση με Μέτερνιχ: Ο Αυστριακός Καγκελάριος Μέτερνιχ ήθελε να διατηρήσει το status quo των Αυτοκρατοριών. Θεωρούσε τους επαναστάτες κάθε Εθνικής Επανάστασης ως τρομοκράτες και τις Εθνικές Επαναστάσεις ως τρομοκρατικές ενέργειες. Ο Καποδίστριας, πείθοντας τον Τσάρο, κατάφερε να εμποδίσει την άμεση επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων κατά των εθνικών κινημάτων.
• Φιλόμουσος Εταιρεία: Ίδρυσε στη Βιέννη τη «Φιλόμουσο Εταιρεία», μια οργάνωση που επίσημα ασχολούνταν με την εκπαίδευση των Ελλήνων, αλλά στην πραγματικότητα προετοίμαζε το έδαφος για την πνευματική αναγέννηση και την αυριανή ελευθερία.
• Επτάνησα: Πέτυχε τη δημιουργία του «Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων» υπό βρετανική προστασία, εξασφαλίζοντας ένα καταφύγιο για τους Έλληνες καταδιωκόμενους.

2. Πριν την Έναρξη της Επανάστασης (1815-1821)

• Η Άρνηση στη Φιλική Εταιρεία: Όταν ο Εμμανουήλ Ξάνθος του πρότεινε την αρχηγία το 1820, ο Καποδίστριας αρνήθηκε. Πίστευε ότι οι συνθήκες στην Ευρώπη δεν ήταν ακόμα ώριμες και ότι μια πρόωρη εξέγερση θα πνιγόταν στο αίμα από την Ιερά Συμμαχία.
• Συμβουλές προς Έλληνες: Προσπαθούσε να πείσει τους Έλληνες να εστιαστούν στην παιδεία και την ηθική προετοιμασία, φοβούμενος ότι μια αποτυχία θα έφερνε την καταστροφή.

3. Μετά την Έναρξη της Επανάστασης (1821-1827)

Η θέση του έγινε εξαιρετικά δύσκολη, καθώς ήταν Υπουργός του Τσάρου τη στιγμή που ξεσπούσε μια επανάσταση.

• Διπλωματική Προστασία: Παρασκηνιακά εργάστηκε για να αποτρέψει την επέμβαση της Ιεράς Συμμαχίας κατά των Ελλήνων.
• Παραίτηση (1822): Αποσύρθηκε στη Γενεύη. Από εκεί, λειτούργησε ως ο «άτυπος πρεσβευτής» των Ελλήνων στην Ευρώπη, οργανώνοντας τον φιλελληνισμό και στέλνοντας εφόδια και χρήματα στον Αγώνα.
• Εκλογή ως Κυβερνήτης: Τον Απρίλιο του 1827, η Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον εξέλεξε πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας.

Ο Καποδίστριας έλεγε συχνά: «Η Ευρώπη δεν θα επιτρέψει την ελευθερία μας αν δεν αποδείξουμε ότι μπορούμε να διοικηθούμε».

Στο Συνέδριο της Βιέννης (1814-1815), ο Καποδίστριας δεν χρησιμοποίησε την «επανάσταση» ως επιχείρημα, αλλά τη διπλωματική ηθική και τον ανθρωπισμό.

Η στρατηγική του για να κάμψει την επιρροή του Μέτερνιχ βασίστηκε σε τρεις άξονες:

1. Η «Θρησκευτική Αλληλεγγύη» του Τσάρου

Ο Καποδίστριας γνώριζε τη θρησκοληψία του Αλεξάνδρου Α’. Του παρουσίασε το ελληνικό ζήτημα όχι ως πολιτική εξέγερση (που θα θύμιζε τη Γαλλική Επανάσταση), αλλά ως προστασία των Ορθοδόξων Χριστιανών από την οθωμανική τυραννία. Έτσι, έπεισε τον Τσάρο ότι η Ρωσία είχε «ιερό καθήκον» να μην αφήσει τους Έλληνες στην τύχη τους, κόντρα στην «άθεη» πολιτική ισορροπία του Μέτερνιχ.

2. Η Ίδρυση της Φιλομούσου Εταιρείας

Όταν ο Μέτερνιχ προσπάθησε να απαγορεύσει κάθε συζήτηση για την Ελλάδα, ο Καποδίστριας έκανε έναν ευφυή ελιγμό. ίδρυσε τη Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης.

• Παρουσίασε την οργάνωση ως αμιγώς πολιτιστική και εκπαιδευτική, με σκοπό τη διάσωση των ελληνικών αρχαιοτήτων και την εκπαίδευση των νέων.
• Έπεισε τον Τσάρο να γίνει ο ίδιος πρώτος συνδρομητής, δίνοντας το παράδειγμα σε όλη την ευρωπαϊκή αριστοκρατία. Με αυτόν τον τρόπο, το «ελληνικό όνομα» παρέμεινε στο προσκήνιο της Βιέννης νόμιμα, παρά τις λυσσαλέες αντιδράσεις της αυστριακής αστυνομίας.

3. Το Ζήτημα των Επτανήσων ως «Προγεφύρωμα»

Ο Μέτερνιχ ήθελε τα Επτάνησα υπό αυστριακό έλεγχο. Ο Καποδίστριας έπεισε τον Τσάρο ότι η Ρωσία έπρεπε να εγγυηθεί την αυτονομία τους. Αν και τελικά έγιναν βρετανικό προτεκτοράτο, ο Καποδίστριας πέτυχε να αναγνωριστούν ως «Ηνωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων» με δική τους Σημαία και Σύνταγμα. Αυτό ήταν η πρώτη επίσημη αναγνώριση ελληνικής κρατικής οντότητας, γεγονός που ο Μέτερνιχ θεωρούσε «επικίνδυνο προηγούμενο».

Η ιστορική φράση

Όταν ο Μέτερνιχ δήλωσε προκλητικά ότι «δεν υπάρχει ελληνικό Έθνος, αλλά υπήκοοι του Σουλτάνου», ο Καποδίστριας απάντησε στον Τσάρο ότι «το ελληνικό Έθνος δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει, έχει τη γλώσσα του, τη θρησκεία του και την ιστορική του κληρονομιά», αναγκάζοντας τον Αλέξανδρο να κρατήσει μια πιο φιλελληνική στάση στις διαπραγματεύσεις.

Η σύγκρουση Καποδίστρια-Μέτερνιχ ήταν μια αναμέτρηση ανάμεσα σε δύο εκ διαμέτρου αντίθετους κόσμους. Τον φιλελευθερισμό και τον απολυταρχισμό.

1. Η Προσωπική Κόντρα: «Ο Άγγελος vs Ο Διάβολος»

Ο Μέτερνιχ έβλεπε στον Καποδίστρια τον μοναδικό άνθρωπο που μπορούσε να χαλάσει τα σχέδιά του για την πλήρη καταστολή των λαών.

• Η τακτική του Μέτερνιχ: Χρησιμοποιούσε κατασκόπους για να παρακολουθούν κάθε βήμα του Καποδίστρια στη Βιέννη, ελπίζοντας να τον εκθέσει στα μάτια του Τσάρου ως «επαναστάτη».
• Η απάντηση του Καποδίστρια: Διατηρούσε μια παροιμιώδη ψυχραιμία και ευγένεια. Ο Μέτερνιχ έγραψε κάποτε ειρωνικά: «Ο Καποδίστριας δεν είναι άνθρωπος, είναι ένα σύστημα».

2. Η Φιλόμουσος Εταιρεία ως «Δούρειος Ίππος»

Ο Καποδίστριας χρησιμοποίησε τη Φιλόμουσο Εταιρεία για να παρακάμψει την απαγόρευση του Μέτερνιχ για πολιτικές συζητήσεις.

• Η «Βιτρίνα»: Επίσημα, η Εταιρεία μάζευε χρήματα για να σπουδάζουν ελληνόπουλα στην Ευρώπη και να προστατεύονται οι αρχαιότητες.
• Η Ουσία: Δημιούργησε ένα δίκτυο φιλελλήνων ευγενών και ισχυρών προσωπικοτήτων που άρχισαν να βλέπουν την Ελλάδα ως την «κοιτίδα του πολιτισμού» που αξίζει να ελευθερωθεί.
• Το «κόλπο» με το δαχτυλίδι: Τα μέλη της Εταιρείας φορούσαν ένα χρυσό δαχτυλίδι με μια κουκουβάγια (σύμβολο της Αθηνάς). Όταν ο Μέτερνιχ ρώτησε τι σημαίνει αυτό, ο Καποδίστριας απάντησε αφοπλιστικά ότι είναι απλώς ένα κόσμημα για τους «λάτρεις των μουσών», εμποδίζοντας την αυστριακή αστυνομία να τους συλλάβει.

3. Η Διπλωματική «Ήττα» του Μέτερνιχ

Παρόλο που ο Μέτερνιχ κατάφερε να ελέγξει την Ευρώπη μέσω της Ιερής Συμμαχίας, ο Καποδίστριας πέτυχε κάτι αδιανόητο:

• Κράτησε το Ελληνικό Ζήτημα ζωντανό στα σαλόνια της Ευρώπης.
• Απέδειξε στον Τσάρο ότι ο Μέτερνιχ δεν ενδιαφερόταν για τη «νομιμότητα», αλλά για την αύξηση της αυστριακής ισχύος σε βάρος της Ρωσίας.

Αυτή η πνευματική και διπλωματική προετοιμασία ήταν που επέτρεψε στην Επανάσταση του 1821 να μην σβήσει αμέσως από τις Μεγάλες Δυνάμεις, καθώς το έδαφος είχε ήδη «ποτιστεί» με τον θαυμασμό για την αρχαία Ελλάδα.

Η σχέση της Φιλομούσου Εταιρείας (του Καποδίστρια) με τη Φιλική Εταιρεία (των Τσακάλωφ, Σκουφά, Ξάνθου) είναι μια από τις πιο συναρπαστικές πτυχές της προετοιμασίας του Αγώνα, καθώς λειτούργησαν σαν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

1. Η «Νόμιμη» vs η «Παράνομη» Οργάνωση

• Φιλόμουσος Εταιρεία (Βιέννη, 1814): Ήταν η «βιτρίνα». Μια νόμιμη, αριστοκρατική οργάνωση που συγκέντρωνε χρήματα από τους ισχυρούς της Ευρώπης για την εκπαίδευση των Ελλήνων. Ο Καποδίστριας τη χρησιμοποιούσε για να κρατά το ελληνικό όνομα ζωντανό στα σαλόνια της διπλωματίας.
• Φιλική Εταιρεία (Οδησσός, 1814): Ήταν η «μηχανή». Μια συνωμοτική, παράνομη οργάνωση που στρατολογούσε μέλη για τον ένοπλο ξεσηκωμό.

2. Το «Μεγάλο Μπέρδεμα» (The Great Bluff)

Η Φιλική Εταιρεία εκμεταλλεύτηκε έξυπνα τη φήμη της Φιλομούσου. Οι Φιλικοί άφηναν σκόπιμα να εννοηθεί ότι πίσω από την «Αόρατο Αρχή» κρυβόταν ο Καποδίστριας ή ακόμα και ο ίδιος ο Τσάρος.

• Όταν οι Τούρκοι ή οι Αυστριακοί πράκτορες έβλεπαν Έλληνες να συγκεντρώνουν χρήματα ή να φορούν δαχτυλίδια, πολλοί πίστευαν ότι πρόκειται για τη νόμιμη Φιλόμουσο Εταιρεία, ενώ στην πραγματικότητα γινόταν κατήχηση για την Επανάσταση.
• Αυτό το «μπέρδεμα» προσέφερε μια άτυπη διπλωματική κάλυψη στους Φιλικούς τα πρώτα χρόνια.

3. Η Κόντρα Καποδίστρια – Μέτερνιχ ως Κυβερνήτης

Όταν ο Καποδίστριας έγινε Κυβερνήτης (1828), ο Μέτερνιχ έγινε ο ορκισμένος εχθρός του:

• Υπονόμευση: Ο Μέτερνιχ προσπαθούσε να πείσει την Αγγλία και τη Γαλλία ότι ο Καποδίστριας είναι «Ρώσος πράκτορας» που θέλει να μετατρέψει την Ελλάδα σε ρωσικό λιμάνι.
• Σύνορα: Ο Μέτερνιχ πίεζε για μια μικρή, αδύναμη Ελλάδα (μόνο η Πελοπόννησος), ενώ ο Καποδίστριας έδινε μάχη για να συμπεριληφθούν η Στερεά Ελλάδα και η Κρήτη.
• Εσωτερική Αντιπολίτευση: Υπάρχουν ιστορικές ενδείξεις ότι η αυστριακή και η αγγλική διπλωματία ενθάρρυναν την εσωτερική αντιπολίτευση κατά του Καποδίστρια, η οποία οδήγησε τελικά στη δολοφονία του.

Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 έξω από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο δεν ήταν απλώς μια πράξη τοπικής εκδίκησης των Μαυρομιχαλαίων, αλλά το αποτέλεσμα ενός εκρηκτικού μείγματος εσωτερικής αντιπολίτευσης και διεθνούς διπλωματίας.

1. Το Διεθνές Παρασκήνιο

Ο Καποδίστριας βρισκόταν στο στόχαστρο της Αγγλίας και της Γαλλίας, οι οποίες τον θεωρούσαν «ρωσόφιλο» και όργανο του Τσάρου στη Μεσόγειο.

• Ο ρόλος της Ύδρας: Οι Υδραίοι καραβοκύρηδες, με την υποστήριξη της Αγγλίας, είχαν επαναστατήσει κατά του Κυβερνήτη. Ο Άγγλος Ναύαρχος Λάιονς και ο Γάλλος ομόλογός του ενθάρρυναν ανοιχτά τις αντικαποδιστριακές κινήσεις.
• Η «ελευθεροτυπία»: Στην Ύδρα εκδιδόταν η εφημερίδα «Απόλλων», η οποία κατηγορούσε τον Καποδίστρια ως τύραννο, με τις ευλογίες των ξένων δυνάμεων.

2. Η Σύγκρουση με τους Μαυρομιχαλαίους

Η κεντρική εξουσία που προσπάθησε να επιβάλει ο Καποδίστριας ήρθε σε ευθεία σύγκρουση με τα τοπικά προνόμια των οπλαρχηγών.

• Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης φυλακίστηκε στο Ιτς Καλέ (Ναύπλιο) για στάση της Μάνης κατά της κυβέρνησης.
• Ο αδερφός του, Κωνσταντίνος, και ο γιος του, Γεώργιος, θεώρησαν τη φυλάκιση αυτή ως θανάσιμη προσβολή της τιμής της οικογένειας («μπέσα»).

3. Το Πρωινό της Δολοφονίας

Στις 6:35 το πρωί, ο Καποδίστριας πήγαινε να εκκλησιαστεί.

• Η επίθεση: Ο Κωνσταντίνος τον πυροβόλησε στη βάση του κρανίου, ενώ ο Γεώργιος τον μαχαίρωσε στη βουβωνική χώρα.
• Το τέλος των δραστών: Ο Κωνσταντίνος καταδιώχθηκε και σκοτώθηκε επί τόπου από το πλήθος και τον μονόχειρα σωματοφύλακα του Καποδίστρια, Γεώργιο Κοζώνη. Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης κατέφυγε στη Γαλλική Πρεσβεία, αλλά τελικά παραδόθηκε και εκτελέστηκε λίγες ημέρες μετά.

4. Η Ιστορική Ειρωνεία

Λίγο μετά τη δολοφονία του, έφτασαν στην Ελλάδα τα έγγραφα που επιβεβαίωναν ότι ο Καποδίστριας είχε καταφέρει να πείσει τις Μεγάλες Δυνάμεις για τη διεύρυνση των συνόρων (γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού). Ο άνθρωπος που έδωσε τα πάντα για το κράτος, δολοφονήθηκε τη στιγμή της μεγαλύτερης διπλωματικής του επιτυχίας.

Ο Μέτερνιχ, μαθαίνοντας τον θάνατό του, φέρεται να είπε με ανακούφιση: «Ο μόνος αντίπαλος που φοβόμουν, δεν υπάρχει πια».

Η δολοφονία του Καποδίστρια βύθισε την Ελλάδα σε έναν αιματηρό εμφύλιο σπαραγμό, ενώ οι σκιές για τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων παραμένουν έντονες μέχρι σήμερα.

1. Η Εμπλοκή των Ξένων Μυστικών Υπηρεσιών

Πολλοί ιστορικοί εξετάζουν την πιθανότητα οι Μαυρομιχαλαίοι να ήταν τα «εκτελεστικά όργανα» μιας ευρύτερης συνωμοσίας:

• Η Γαλλική Προστασία: Μετά τη δολοφονία, ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης κατέφυγε αμέσως στη Γαλλική Πρεσβεία. Ο Γάλλος Πρεσβευτής Ρουάν αρνήθηκε αρχικά να τον παραδώσει στο εξοργισμένο πλήθος, γεγονός που προκάλεσε υποψίες για προσυνεννόηση.
• Αγγλικά Συμφέροντα: Ο Καποδίστριας είχε έρθει σε ρήξη με τον Άγγλο Αρμοστή των Ιονίων Νήσων και την αγγλική κυβέρνηση, καθώς απαιτούσε την επιστροφή των Επτανήσων στην Ελλάδα και αρνούνταν να γίνει η χώρα «δορυφόρος» της Αγγλίας.
• Το «Πράσινο Φως»: Λέγεται ότι οι δράστες είχαν λάβει διαβεβαιώσεις από ξένους διπλωμάτες ότι, αν έβγαζαν από τη μέση τον «ρωσόφιλο τύραννο», οι Δυνάμεις θα προστάτευαν την οικογένειά τους και θα έσωζαν τη χώρα.

2. Το Χάος μετά τον Καποδίστρια (1831-1833)

Ο θάνατος του Κυβερνήτη άνοιξε τους «ασκούς του Αιόλου»:

• Διοικητική Επιτροπή: Σχηματίστηκε μια τριμελής επιτροπή (Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Αυγουστίνος Καποδίστριας, Ιωάννης Κωλέττης), η οποία όμως κατέρρευσε γρήγορα λόγω εσωτερικών συγκρούσεων.
• Αναρχία: Η χώρα χωρίστηκε στα δύο. Οι «Κυβερνητικοί» και οι «Συνταγματικοί» (υπό τον Κωλέττη) συγκρούστηκαν στρατιωτικά. Σώματα ατάκτων στρατιωτών ρήμαζαν την ύπαιθρο, ενώ το κράτος ουσιαστικά έπαψε να υφίσταται.
• Η Παρέμβαση των Δυνάμεων: Οι Μεγάλες Δυνάμεις, βλέποντας ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να αυτοδιοικηθεί, αποφάσισαν να επιβάλουν μια απόλυτη μοναρχία ως τη μόνη λύση για την τάξη.

3. Η Έλευση του Όθωνα (1833)

Το 1832, με τη Συνθήκη του Λονδίνου, επιλέχθηκε ο 17χρονος Όθων, γιος του φιλέλληνα Βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκου Α’.

• Άφιξη στο Ναύπλιο: Τον Ιανουάριο του 1833, ο Όθων αποβιβάστηκε από την αγγλική Φρεγάτα «Μαδαγασκάρη» στο Ναύπλιο, συνοδευόμενος από 3.500 Βαυαρούς στρατιώτες.
• Η Αντιβασιλεία: Επειδή ήταν ανήλικος, τη διακυβέρνηση ανέλαβαν τρεις Βαυαροί Αντιβασιλείς (Άρμανσπεργκ, Μάουρερ, Έιντεκ), οι οποίοι κυβέρνησαν με αυστηρότητα, παραμερίζοντας τους ήρωες της Επανάστασης (όπως τον Κολοκοτρώνη, που φυλακίστηκε).

Η δολοφονία του Καποδίστρια θεωρείται από πολλούς η μεγαλύτερη χαμένη ευκαιρία της νεότερης Ελλάδας να αποκτήσει ένα σύγχρονο, οργανωμένο κράτος χωρίς την κηδεμονία των ξένων.

Τα πρώτα κόμματα του Ελληνικού Κράτους

Τα τρία «ξενικά» κόμματα κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή της Ελλάδας από την Επανάσταση έως τα μέσα του 19ου αιώνα. Δεν ήταν κόμματα με προγράμματα, αλλά ομάδες γύρω από ισχυρές προσωπικότητες που προσδοκούσαν βοήθεια από τις αντίστοιχες Μεγάλες Δυνάμεις.

1. Το Αγγλικό Κόμμα

Υποστήριζε ότι η Ελλάδα έπρεπε να συνδεθεί με την Αγγλία για να εξασφαλίσει ναυτική προστασία και δάνεια. Πίστευαν σε ένα Κράτος με Σύνταγμα και φιλελεύθερες ιδέες.

• Επικεφαλής: Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.
• Βασικοί υποστηρικτές: Υδραίοι καραβοκύρηδες (Κουντουριώτηδες) και ορισμένοι Φαναριώτες.

2. Το Γαλλικό Κόμμα

Εξέφραζε κυρίως τους αγωνιστές της Επανάστασης («φουστανελοφόρους») και όσους ήθελαν μια πιο επιθετική πολιτική κατά των Τούρκων (Μεγάλη Ιδέα). Η Γαλλία θεωρούνταν το πρότυπο του ηρωισμού και του διαφωτισμού.

• Επικεφαλής: Ιωάννης Κωλέττης.
• Βασικοί υποστηρικτές: Οπλαρχηγοί της Ρούμελης και της Ηπείρου.

3. Το Ρωσικό Κόμμα (Οι «Ναπαίοι»)

Βασιζόταν στον συνδετικό κρίκο της Ορθοδοξίας. Οι οπαδοί του ήταν συντηρητικοί, προσκολλημένοι στην παράδοση και την Εκκλησία, και έβλεπαν τον Τσάρο ως τον φυσικό προστάτη των Ελλήνων.

• Επικεφαλής: Αρχικά ο Ιωάννης Καποδίστριας (άτυπα) και αργότερα ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.
• Βασικοί υποστηρικτές: Η οικογένεια Μεταξά (εξού και το όνομα «Ναπαίοι» από τον Νάπα Μεταξά), οπλαρχηγοί του Μοριά και ο κλήρος.

Ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: Τα κόμματα αυτά συγκρούστηκαν άγρια κατά την περίοδο της Αντιβασιλείας, οδηγώντας ακόμη και στη φυλάκιση του Κολοκοτρώνη (Ρωσικό κόμμα) από την κυβέρνηση του Άρμανσπεργκ (που ευνοούσε το Αγγλικό).

Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου για το Σύνταγμα και η Δίκη του Θεόδωρου  Κολοκοτρώνη

Πρόκειται για δύο από τις πιο δραματικές στιγμές της νεότερης ιστορίας μας, όπου η σύγκρουση των «ξενικών» κομμάτων καθόρισε τη μοίρα των Ηρώων του 1821 και του ίδιου του πολιτεύματος.

1. Η Δίκη του Κολοκοτρώνη (1834)

Η Αντιβασιλεία (κυρίως ο Άρμανσπεργκ και ο Μάουρερ) έβλεπε στο πρόσωπο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη έναν επικίνδυνο ηγέτη του Ρωσικού Κόμματος που θα μπορούσε να ανατρέψει την εξουσία τους.

• Η Κατηγορία: Συνωμοσία κατά του Βασιλιά (εσχάτη προδοσία). Ισχυρίστηκαν ότι ο Γέρος του Μοριά έστειλε επιστολή στον Τσάρο ζητώντας την απομάκρυνση της Αντιβασιλείας.
• Η Δίκη: Έγινε στο Ναύπλιο μέσα σε κλίμα τρομοκρατίας. Οι ψευδομάρτυρες ήταν πολλοί, αλλά η ιστορία στάθηκε στους δύο έντιμους Δικαστές, τον Πολυζωίδη και τον Τερτσέτη, οι οποίοι αρνήθηκαν να υπογράψουν την καταδίκη, παρά τις απειλές του Υπουργού Δικαιοσύνης Σχινά.
• Η Ποινή: Ο Κολοκοτρώνης και ο Πλαπούτας καταδικάστηκαν σε θάνατο. Ο Γέρος άκουσε την ποινή ψύχραιμα, λέγοντας: «Κύριε ελέησον».
• Η Κατάληξη: Λόγω της λαϊκής κατακραυγής, ο Όθων μετέτρεψε την ποινή σε ισόβια και, όταν ενηλικιώθηκε (1835), τους έδωσε χάρη και τους αποφυλάκισε από το Παλαμήδι.

2. Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου (1843)

Δέκα χρόνια μετά την άφιξη του Όθωνα, η δυσαρέσκεια για την απόλυτη μοναρχία και την κυριαρχία των Βαυαρών είχε φτάσει στο απροχώρητο. Τα τρία κόμματα (Αγγλικό, Γαλλικό, Ρωσικό) συνεργάστηκαν για πρώτη φορά με έναν κοινό στόχο: το Σύνταγμα.

• Οι Πρωταγωνιστές: Ο Δημήτριος Καλλέργης (στρατιωτικός διοικητής της Αθήνας) και ο Ιωάννης Μακρυγιάννης (πολιτικός νους).
• Τα Γεγονότα: Τη νύχτα της 2ας προς 3η Σεπτεμβρίου, ο Καλλέργης οδήγησε το Στρατό και τον λαό μπροστά στα Ανάκτορα (τη σημερινή Βουλή). Η πλατεία ονομάστηκε έκτοτε Πλατεία Συντάγματος.
• Η Απαίτηση: Ζήτησαν από τον Όθωνα την απομάκρυνση των Βαυαρών Υπουργών και την υπογραφή Συντάγματος. Ο Όθων, φοβούμενος την ανατροπή του, αναγκάστηκε να υποχωρήσει.
• Το Αποτέλεσμα: Η Ελλάδα έγινε Συνταγματική Μοναρχία. Οι πρώτες εκλογές έγιναν το 1844, με τον Ιωάννη Κωλέττη (Γαλλικό Κόμμα) να αναδεικνύεται ως ο πρώτος «κοινοβουλευτικός» Πρωθυπουργός της χώρας.

Ενδιαφέρουσα σημείωση: Ο Μακρυγιάννης στα απομνημονεύματά του περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο την αγωνία εκείνης της νύχτας, θεωρώντας το Σύνταγμα ως τη δικαίωση των θυσιών του ’21.

Κώστας Γ. Αγγελάκης