Του Βασιλη Ταλαμαγκα
Είναι πλέον αυτό που λέμε κοινό μυστικό, μια διάχυτη υποψία που μας πιάνει κάθε φορά που βλέπουμε στην οθόνη μας μια διαφήμιση για κάτι που απλώς συζητήσαμε πριν από λίγο με έναν φίλο μας.
Το κινητό μάς ακούει, μας βλέπει, μας καταγράφει. Κι αν σήμερα αυτή η διαπίστωση συνοδεύεται συνήθως από ένα απλό ανασήκωμα των ώμων, υπήρξε μια συγκεκριμένη στιγμή στην ιστορία που η υποψία αυτή μετατράπηκε σε σοκαριστική, χειροπιαστή πραγματικότητα.
Για την ακρίβεια, τέτοιο καιρο πριν από δεκατρία χρόνια, το 2013, οι αμερικανικές αρχές κατέθεταν αθόρυβα σε ένα ομοσπονδιακό δικαστήριο της Βιρτζίνια ένα απόρρητο κατηγορητήριο που θα σφράγιζε τη μοίρα του ανθρώπου που τόλμησε να ξεσκεπάσει τον παγκόσμιο μηχανισμό επιτήρησης.
Ο Έντουαρντ Σνόουντεν δεν ήταν κάποιος στερεοτυπικός κατάσκοπος του σινεμά, αλλά ένας 29χρονος τεχνικός που βρέθηκε στα άδυτα της CIA και της NSA και είδε κάτι που πίστεψε ότι οι πολίτες όλου του κόσμου έπρεπε να γνωρίζουν, δηλαδή ότι η ψηφιακή μας ιδιωτικότητα ήταν ένα απόλυτο ψέμα.
Λίγες εβδομάδες πριν από εκείνο το κατηγορητήριο, κλεισμένος σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου στο Χονγκ Κονγκ, ο Σνόουντεν μοιραζόταν με δημοσιογράφους έναν θησαυρό απόρρητων εγγράφων, ανοίγοντας τους ασκούς του Αιόλου.
Το πρόγραμμα PRISM, που βρισκόταν στην καρδιά των αποκαλύψεων, απέδειξε ότι οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες είχαν καταφέρει να τρυπήσουν τα συστήματα ή να συνεργαστούν με τους μεγαλύτερους κολοσσούς της Silicon Valley, από τη Google και την Apple μέχρι το Facebook και τη Microsoft.
Email, φωτογραφίες, ιστορικό αναζητήσεων, τοποθεσίες και βιντεοκλήσεις δισεκατομμυρίων ανυποψίαστων ανθρώπων φιλτράρονταν από ένα σύστημα μαζικής επιτήρησης που ξεπερνούσε κάθε φαντασία.
Η αντίδραση της Ουάσιγκτον ήταν ακαριαία, ενεργοποιώντας τον Νόμο περί Κατασκοπείας και ξεκινώντας ένα πρωτοφανές ανθρωποκυνηγητό που ανάγκασε τον Σνόουντεν να καταφύγει στη Ρωσία.
Οι αγορές κλονίστηκαν, η τυφλή εμπιστοσύνη στην τεχνολογία γκρεμίστηκε και η Ευρώπη ξεκίνησε τότε μια μεγάλη συζήτηση για την ψηφιακή κυριαρχία που οδήγησε χρόνια μετά σε αυστηρότερα ρυθμιστικά πλαίσια, όπως το GDPR.
Το πραγματικά συναρπαστικό, όμως, καθώς κοιτάζουμε την ιστορία αυτή σήμερα, στα μέσα του 2026, είναι η τρομερή ειρωνεία που επιφύλασσε ο χρόνος. Ο Σνόουντεν ίσως κέρδισε τη μάχη της ενημέρωσης, αλλά φαίνεται πως έχασε οριστικά τον πόλεμο της καθημερινότητας.
Το 2013 ο κόσμος πάγωσε μαθαίνοντας ότι οι κυβερνήσεις τον παρακολουθούσαν κρυφά και παράνομα.
Σήμερα, ο κάθε πολίτης δέχεται τα ιδια δεδομένα με προθυμία, σχεδόν με ενθουσιασμό. Κάθε κλικ, κάθε διαδρομή στον χάρτη, κάθε Like και κάθε αυθόρμητη αναζήτηση τροφοδοτούν ασταμάτητα τους αλγορίθμους και τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης μιας παγκόσμιας οικονομίας που ζει και αναπνέει από τα ψηφιακά αποτυπώματα.
Οι συσκευές γνωρίζουν τις επιθυμίες, τους φόβους και τις συνήθειές μας καλύτερα από τον καθένα, όχι επειδή μας τις έκλεψε κάποιος στο σκοτάδι, αλλά επειδή οι πολίτες τις παρέδωσαν οικειοθελώς με αντάλλαγμα την ευκολία. Δεκατρία χρόνια μετά, ο δυστοπικός εφιάλτης που αποκάλυψε ένας νεαρός τεχνικός δεν προκαλεί πια οργή, έχει γίνει απλώς η άνετη, καθημερινή κανονικότητα.
