Του Άλκη Ν. Δερβιτσιώτη*
Όπως είναι γνωστό ο Μάρκος Αυρήλιος διετέλεσε αυτοκράτορας της Ρώμης το 2ο μ.χ. αιώνα. Έμεινε γνωστός αφενός για τους επιτυχείς πολέμους που διεξήγαγε στα βορειοανατολικά σύνορα του ρωμαϊκού κράτους και αφετέρου για τη φιλοσοφική σκέψη του (σε ιδεατή κοινωνία η γνώση του φιλοσοφικού έργου του Μάρκου Αυρηλίου θα ήταν αναγκαίο προαπαιτούμενο για όλους όσοι ασκούν εξουσία και λαμβάνουν αποφάσεις). Ο Μάρκος Αυρήλιος συνέγραψε «τα εις Εαυτόν» έργο το οποίο τον κατέστησε την ιδανική μορφή ηγεμόνα σύμφωνα με την αντίληψη του Πλάτωνα. Είναι ο βασιλιάς φιλόσοφος έτσι όπως τον οραματίστηκε ο Πλάτωνας κυρίως στην «Πολιτεία» και τον «Πολιτικό».
Ο Μάρκος Αυρήλιος επηρεάστηκε καθοριστικά από τη στωική φιλοσοφία ιδίως από τα στοιχεία αυτής για ατομική αυτάρκεια μέσω της άσκησης της θέλησης, της εγκράτειας, της πεποίθησης για την τελειότητα της φύσης και της αντίληψης ότι το παγκόσμιο κράτος (η στωική κοσμόπολη) κυριαρχείται νομοτελειακά από τον ορθολογισμό. Ιδιαίτερα επηρεασμένος από τον Επίκτητο έθεσε σε εφαρμογή στην καθημερινότητά του την εξέταση των πράξεών του αποτιμώντας τις ωφέλιμες για τους άλλους πράξεις. Δοκίμασε να θεσπίσει και να εφαρμόσει επιεικείς νομοθετικές λύσεις για τους ανήλικους και τους δούλους, στοιχεία που εκλαμβάνονται ως υποστηρικτικά των ασθενέστερων στρωμάτων, πρακτική η οποία σήμερα κατανοείται ως επιμέρους αλήθεια του κοινωνικού κράτους. Ως φιλόσοφος που κυβερνά έλαβε ιδιαίτερα υπόψη του ότι το συμφέρον του μέρους συμπίπτει και ταυτίζεται με το συμφέρον του όλου. Ως βασιλιάς που φιλοσοφεί τονίζει ως στοιχεία του ηγεμόνα τη φυσική ευγένεια, την ειλικρίνεια και τη φιλανθρωπία. Χαρακτηριστικά σημειώνει ότι οι σκέψεις που απασχολούν τον ηγεμόνα πρέπει πάντα να ανάγονται στο κοινό καλό και ότι πρέπει να αποφεύγει πράξεις οι οποίες μελλοντικά θα αναγκάσουν σε παράβαση των αρχών του και σε εξάλειψη του σεβασμού του. Θεωρεί επίσης ότι η ανοχή προς τον άλλον είναι μέρος της δικαιοσύνης και ότι η λογική αναπτύσσει τη δική της τεχνική ώστε να χρησιμοποιείται για το κοινό καλό. Είναι χαρακτηριστικές οι φράσεις «αυτό που δεν βλάπτει την πόλη δεν βλάπτει και τον πολίτη» και «ο καλύτερος τρόπος να εκδικείσαι είναι να μην γίνεσαι ίδιος με τον κακοποιητή». Η αναζήτηση της αλήθειας είναι γνώση της πραγματικότητας και αναγκαία συνθήκη για να ζει κάποιος εναρμονισμένα με τη φύση. Θεωρεί πολύ σημαντική την προτροπή του Επίκτητου για τον ανεξέταστο βίο και έτσι πρώτος από όλους ο ηγεμόνας είναι αυτός που πρέπει να ελέγχει και να εξετάζει τον εαυτό του. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το ερώτημα στο οποίο καλείται να απαντήσει καθημερινά είναι αν έχει κάνει κάτι χρήσιμο για την κοινότητα, σκέψη η οποία πρέπει να διέπει διαρκώς τις αποφάσεις του. Συγχρόνως δε επειδή αναγνωρίζει ότι η αρετή κατηγορείται με ψευδείς λόγους χρειάζεται να απομονώνονται αυτοί οι οποίοι ψευδολογούν καθώς και εκείνοι που αν και περιφρονεί ο ένας τον άλλον κάνουν αμοιβαίες φιλοφρονήσεις.
Είναι απολύτως σαφές ότι στο έργο του Μάρκου Αυρηλίου αποτυπώνονται σκέψεις που λειτουργούν ως ηθικές προτροπές για την βελτίωση του ανθρώπου, συγχρόνως δε μας υπενθυμίζει την έκταση και την ένταση του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού και τα χαρακτηριστικά που εκαλούντο οι άνθρωποι να διαμορφώσουν εντός αυτού. Ο Μάρκος Αυρήλιος πραγματοποιεί το στωικό ιδεώδες της ισότητας των ανθρώπων που σήμερα, αν και έχει συνταγματική κατοχύρωση ως η αρχή της ισότητας, εξασθενεί ολοένα και πιο πολύ.
* Ο κ. Άλκης Δερβιτσιώτης είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στην Νομική Σχολή του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης
