Αποκάλυψη: Στο φως το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος για τον νέο «Μεγάλο Αδελφό» – Δείτε τα έγγραφα
Σύμφωνα με πληροφορίες, η δημοσιοποίηση της ύπαρξης του συγκεκριμένου σχεδιασμού προκάλεσε αναστάτωση στο Μέγαρο Μαξίμου δεδομένου ότι ήθελε να κρατήσει μυστική τη διαδικασία.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης, επιβεβαίωσε μεν τον σχεδιασμό για την διαμόρφωση ρυθμιστικού πλαισίου, αλλά επιχείρησε να διασκεδάσει τις εντυπώσεις από το δημοσίευμα που αποκάλυψε την ύπαρξη σχεδίου Προεδρικού Διατάγματος για τις προϋποθέσεις προμήθειας νέων λογισμικών ή συσκευών παρακολούθησης (τύπου Pegasus, Predator κλπ) από την ΕΥΠ, την Διεύθυνση Αντιμετώπισης Ειδικών Εγκλημάτων Βίας (Αντιτρομοκρατική Υπηρεσία) και τη Διεύθυνση Διαχείρισης και Ανάλυσης Πληροφοριών της ΕΛ.ΑΣ.
Ερωτηθείς σχετικά, ο κ. Μαρινάκης δήλωσε πως τα δημοσιεύματα αυτά παραποιούν την πραγματικότητα και πως δεν υπάρχει κανένα τέτοιο σχέδιο αγοράς. «Δεν ξέρουμε όλη αυτή η διαρροή από πού έγινε, ήταν αλλοιωμένη με εντυπώσεις που δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα», συμπλήρωσε.
Όμως, παραδέχθηκε ότι «υπάρχει ένα σχέδιο διαμόρφωσης του ρυθμιστικού πλαισίου -με βάση όσα προβλέπει ο νόμος- που θα διέπει συνολικά το καθεστώς τέτοιων περιπτώσεων. Ουσιαστικά μια διαδικασία διαμόρφωσης σχεδίου, το οποίο δεν έχει διαρρεύσει σε καμία περίπτωση από την κυβέρνηση, δεν είναι καν δηλαδή κάτι περισσότερο προχωρημένο. Όλη αυτή η διαρροή δεν ξέρουμε από πού έγινε, εν πάση περιπτώσει, δεν μπορούμε να κάνουμε κάποιο παραπάνω σχόλιο».
Άραγε, γιατί δημιουργείται ρυθμιστικό πλαίσιο, εάν δεν υπάρχει σκοπός προμήθειας και χρήσης λογισμικού υποκλοπών;
Ιδού το σχέδιο του ΠΔ που είναι, όμως, στη διάθεση συγκεκριμένων ΜΜΕ από την πρώτη στιγμή που ήρθε εις γνώση τους το θέμα αυτό.
![](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2024/07/logara-516x600.jpg)
![](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2024/07/logara1-461x600.jpg)
![](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2024/07/logara2-438x600.jpg)
Για να είναι σαφές και το αντικείμενο του, αναφέρουμε ότι στο άρθρο 2 του ΠΔ ορίζει ακριβώς το υλικό που σχεδιάζει να προμηθευτεί η Κυβέρνηση:
«Λογισμικό ή συσκευή παρακολούθησης» του άρθρου 370ΣΤ είναι το λογισμικό ή η συσκευή που είναι ειδικά σχεδιασμένο/η ή τροποποιημένο/η για να αποφεύγει τον εντοπισμό του/της ή για να ξεπερνάει τα “προστατευτικά αντίμετρα” ενός υπολογιστή ή μιας δικτυακά συνδεόμενης συσκευής και για να εκτελεί οποιαδήποτε από τις ακόλουθες ενέργειες: α) την απομακρυσμένη εξαγωγή δεδομένων ή πληροφοριών από έναν υπολογιστή ή μια δικτυακά συνδεόμενη συσκευή, ή την τροποποίηση συστήματος ή δεδομένων χρήστη, η β) την τροποποίηση της τυπικής διαδρομής εκτέλεσης ενός προγράμματος ή μιας διεργασίας προκειμένου να επιτραπεί η εκτέλεση οδηγιών που δίνονται από εξωτερική πηγή».
Θυμίζουμε εδώ ότι το άρθρο 14 του ν. 5002/22 αναφέρει ότι: «Με προεδρικό διάταγμα, που εκδίδεται εντός τριών (3) μηνών από την έναρξη ισχύος του παρόντος, μετά από πρόταση των Υπουργών Προστασίας του Πολίτη, Εθνικής Άμυνας, Δικαιοσύνης και Ψηφιακής Διακυβέρνησης, καθορίζονται οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες είναι επιτρεπτή η σύναψη συμβάσεων εκ μέρους κρατικών δομών για την προμήθεια λογισμικών ή συσκευών παρακολούθησης του άρθρου 370ΣΤ του Ποινικού Κώδικα για την εκπλήρωση των σκοπών τους, καθώς και επιπρόσθετοι όροι της χρήσης τους.»
Το δε άρθρο του 370ΣΤ του Ποινικού Κώδικα, όπως ισχύει μετά τον ν. 5002/22 είναι αυτό που αφορά την απαγόρευση διακίνησης λογισμικών, συσκευών παρακολούθησης και άλλων δεδομένων από ιδιώτες.
Σε αυτό το φόντο το σχέδιο ΠΔ έρχεται να εξειδικεύσει τι σημαίνει λογισμικό ή συσκευές παρακολούθησης που θα μπορούν να προμηθευτούν οι αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Είναι δε σαφές από το απόσπασμα που παραθέσαμε πιο πάνω ότι αυτό περιλαμβάνει και λογισμικό τύπου spyware, όπως ήταν το Predator και το Pegasus. Και είναι επίσης σαφές ότι η αποσαφήνιση αυτή δεν μπορεί παρά να γίνεται στον ορίζοντα ενδεχόμενης προμήθειάς τέτοιων συστημάτων από κρατικές υπηρεσίες ασφαλείας.
Αναστάτωση στο Μαξίμου
Σύμφωνα με πληροφορίες, η δημοσιοποίηση της ύπαρξης του συγκεκριμένου σχεδιασμού προκάλεσε αναστάτωση στο Μέγαρο Μαξίμου δεδομένου ότι ήθελε – όπως είναι κατανοητό από μεριάς τους – να κρατήσει μυστική τη διαδικασία, ενόσω «τρέχει και είναι ανοικτή» η διαδικασία για την υπόθεση των υποκλοπών.
Εξάλλου, οι ίδιες πληροφορίες επιμένουν πως το Μέγαρο Μαξίμου είχε την πρωτοβουλία να κινήσει τις διαδικασίες του ν. 5002/2022 και να ζητήσει από το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη να προετοιμάσει το σχετικό ΠΔ, όπως προβλέπει ο νόμος που εισηγήθηκε και ψήφισε η παρούσα κυβέρνηση.
Το ΠΔ βρίσκεται αυτή τη στιγμή στην διαδικασία συλλογής γνωμοδοτήσεων (οι οποίες επικεντρώνουν βασικά σε θέματα αντισυνταγματικότητας) από αρμόδιες αρχές, στις οποίες διαβιβάστηκε, κατά πληροφορίες, από τον Αντιστράτηγο Αστέριο Μαντζιώκα.
Αναπάντητα ερωτήματα για το λογισμικό
Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι συγκεκριμένα…
- Γιατί πάρθηκε η απόφαση να μην έχει λόγο η κατά το Σύνταγμα Ανεξάρτητη Αρχή και πραγματογνώμονας, η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, επί των τεχνικών προδιαγραφών των λογισμικών ή συσκευών παρακολούθησης.
Στις περιγραφές των όρων χρήσης αναφέρεται ρητώς ότι «οι κρατικές δομές υποχρεούνται να καταρτίσουν Πολιτική Ασφαλείας, η οποία θα διέπει τη χρήση των συγκεκριμένων λογισμικών ή συσκευών παρακολούθησης». Ωστόσο προκύπτει το κρίσιμο ερώτημα:
- Θα έχουν λόγο για την πολιτική ασφαλείας οι αρμόδιες Ανεξάρτητες Αρχές, δηλαδή η ΑΔΑΕ κι η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, ώστε να υπάρχουν πραγματικές ασφαλιστικές δικλείδες απέναντι σε τυχόν αυθαιρεσίες των κρατικών υπηρεσιών;
Το ΠΔ αναφέρεται σε λογισμικά αλλά και συσκευές.
- Υπάρχει σκέψη για προμήθεια παραπάνω από ένα συστημάτων; Κι αν ναι, οι εισαγγελείς που θα υπογράφουν το βούλευμα έγκρισης παρακολούθησης θα γνωρίζουν με ποιο σύστημα θα πραγματοποιείται αυτή;
- Έχει ως σήμερα εφαρμοστεί η ρητή πρόβλεψη του ν. 5002/2022 ότι λογισμικά ή συσκευές παρακολούθησης πρέπει να καταγράφονται σε κατάλογο που συντάσσει η ολομέλεια της ΑΔΑΕ μετά από εισήγηση της Επιτροπής Συντονισμού για θέματα Κυβερνοασφάλειας;
- Θα τηρηθεί η πρόβλεψη ο κατάλογος αυτός να επικαιροποιείται το αργότερο κάθε 6 μήνες;
Αμετανόητη η Κυβέρνηση Μητσοτάκη στήνει νέο πανίσχυρο σύστημα υποκλοπών Με απόρρητα κονδύλια το… αναβαθμισμένο σύστημα υποκλοπών
Για τη λειτουργία του νέου συστήματος από την Αντιτρομοκρατική απαιτείται κοινή απόφαση των υπουργών Προστασίας του Πολίτη και Δικαιοσύνης, που επίσης δεν δημοσιεύεται…
Τι κι αν έχουν υποστεί τον διεθνή ευτελισμό, τι κι αν έχουν δεχθεί πολυάριθμες προειδοποιήσεις από την Ευρωβουλή και άλλους διεθνείς φορείς, τα στελέχη του Μαξίμου και ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν ορρωδούν προ ουδενός και δρομολογούν ένα νέο -αναβαθμισμένο- σύστημα παρακολουθήσεων.
Μάλιστα, το νέο σύστημα σχεδιάζεται να έρθει από το εξωτερικό μέσω της αξιοποίησης απόρρητων κονδυλίων.
Η ειδοποιός διαφορά του νέου συστήματος σε σχέση με τα έως τώρα γνωστά Pegasus και Predator έγκειται στο ότι το συγκεκριμένο θα είναι αόρατο και δεν παράγει ψηφιακά ίχνη..
Σύμφωνα με τα σχετικά δημοσιεύματα, η Ελληνική Αστυνομία ετοιμάζει Προεδρικό Διάταγμα με θέμα τον καθορισμό προϋποθέσεων σύναψης συμβάσεων για την προμήθεια λογισμικών ή συσκευών παρακολούθησης (τύπου Pegasus, Predator κλπ) από την ΕΥΠ, την Διεύθυνση Αντιμετώπισης Ειδικών Εγκλημάτων Βίας (όπως είναι η επίσημη ονομασία της Αντιτρομοκρατικής Υπηρεσίας), τη Διεύθυνση Διαχείρισης και Ανάλυσης Πληροφοριών της ΕΛ.ΑΣ.
Εν κρυπτώ και παραβύστω η προμήθεια και το στήσιμο του «νέου αόρατου λογισμικού»
Οι Αρχές πατούν για τον σκοπό αυτό σε προϋπάρχον νομικό πλαίσιο, ενεργοποιώντας το άρθρο 13 του νόμου 5002/2022, με τον οποίο η κυβέρνηση διακήρυξε την απαγόρευση της διακίνησης τέτοιων λογισμικών αλλά μόνο για τους ιδιώτες και όχι για τις κρατικές αρχές: «Με προεδρικό διάταγμα, που εκδίδεται εντός τριών (3) μηνών από την έναρξη ισχύος του παρόντος, μετά από πρόταση των Υπουργών Προστασίας του Πολίτη, Εθνικής Άμυνας, Δικαιοσύνης και Ψηφιακής Διακυβέρνησης, καθορίζονται οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες είναι επιτρεπτή η σύναψη συμβάσεων εκ μέρους κρατικών δομών για την προμήθεια λογισμικών ή συσκευών παρακολούθησης του άρθρου 370ΣΤ του Ποινικού Κώδικα για την εκπλήρωση των σκοπών τους, καθώς και επιπρόσθετοι όροι της χρήσης τους».
Οι πληροφορίες αναφέρουν πως το Προεδρικό Διάταγμα επιμελήθηκε το Μέγαρο Μαξίμου μετά από εισηγήσεις και προτάσεις όλων των συναρμόδιων υπηρεσιών των Υπουργείων, για τις προϋποθέσεις υλοποίησης της προμήθειας και της χρήσης ενός λογισμικού που προορίζεται για να αντικαταστήσει το σύστημα επισυνδέσεων που χρησιμοποιείται σήμερα από την ΕΥΠ.
Επισημαίνεται ότι ούτε η προμήθεια ούτε και η χρήση τέτοιων συστημάτων δημοσιοποιείται και η αγορά τους πραγματοποιείται με απόρρητα κονδύλια.
Συγκεκριμένα, με τον νόμο της παρούσας Κυβέρνησης, οι τεχνικές και διαδικαστικές λεπτομέρειες για τη λειτουργία ηλεκτρονικού λογισμικού από την ΕΥΠ καθορίζονται με απόφαση του Διοικητή της Υπηρεσίας και του υπουργού Δικαιοσύνης, που δεν δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, ενώ για τη λειτουργία του από την Αντιτρομοκρατική απαιτείται κοινή απόφαση των υπουργών Προστασίας του Πολίτη και Δικαιοσύνης, που επίσης δεν δημοσιεύεται…
Αόρατος ο Μεγάλος Αδερφός – Δεν απαιτείται SMS ή mail για την παγίδευση του κινητού
Όπως αποκαλύπτεται, το ενδιαφέρον των ελληνικών αρχών κλίνει προς την απόκτηση ενός νέου «αόρατου» συστήματος παρακολούθησης.
Πιο σύγχρονου από τα γνωστά πλέον Pegasus και Predator.
Ειδικότερα, γίνεται λόγος για λογισμικά που δεν απαιτούν την αποστολή sms ή ηλεκτρονικού μηνύματος για την παγίδευση του υπό παρακολούθηση τηλεφώνου.
Τέτοια συστήματα αναπτύσσονται για χρήση από ξένες υπηρεσίες.
Με το «αγκάθι» να είναι πάντοτε η θεσμοθέτηση κι η τήρηση αυστηρών προϋποθέσεων για να είναι νόμιμη η χρήση τους από τις κρατικές Αρχές.
Οι εν λόγω προϋποθέσεις περιγράφονται κι αυτές από το νόμο 5002/2022 της παρούσας Κυβέρνησης.
Εκεί, άλλωστε, παραπέμπει και το σχεδιαζόμενο Προεδρικό Διάταγμα.
Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών θα ενημερωθεί για το νέο σύστημα παρακολουθήσεων αφού ολοκληρωθεί η προμήθεια του.
Προστασία από τα λογισμικά υποκλοπών
Ειδικού Συνεργάτη
Κατανόηση του Pegasus και νέων “αόρατων” λογισμικών
Το Pegasus είναι ένα αρκετά προηγμένο λογισμικό κατασκοπείας που αναπτύχθηκε από την NSO Group. Η μέθοδος μόλυνσης zero-click επιτρέπει την διείσδυση σε συσκευές χωρίς καμία αλληλεπίδραση του χρήστη. Αυτή η δυνατότητα το καθιστά ένα ισχυρό εργαλείο παρακολούθησης, επιτρέποντας την πρόσβαση σε μηνύματα, emails, call logs, φωτογραφίες και ακόμη και την ενεργοποίηση του μικροφώνου και της κάμερας (Lookout, 2024).
Στρατηγικές για την Προστασία από το Pegasus
Ασφάλεια Λειτουργικού Συστήματος Τακτικές Ενημερώσεις: Η διατήρηση του operating system και των εφαρμογών της συσκευής σας ενημερωμένα είναι ζωτικής σημασίας. Τα security patches διορθώνουν ευπάθειες που το λογισμικό υποκλοπών – κατασκοπείας όπως το Pegasus θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί. Κρυπτογραφημένες Εφαρμογές Μηνυμάτων: Αν και πολλές κρυπτογραφημένες εφαρμογές μηνυμάτων όπως το WhatsApp και το Signal παρέχουν ισχυρά χαρακτηριστικά ασφαλείας, δεν είναι άτρωτες σε προηγμένες επιθέσεις. Για παράδειγμα, ο δημοσιογράφος Tucker Carlson ισχυρίστηκε ότι η NSA υπέκλεψε τα μηνύματα Signal κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού μιας συνέντευξης με τον Vladimir Putin. Αυτό το περιστατικό υπογραμμίζει ότι ακόμη και οι κρυπτογραφημένες εφαρμογές μπορεί να είναι ευάλωτες υπό ορισμένες συνθήκες (Western Journal, 2023; Future is Forward, 2024).
Εναλλακτικά Λειτουργικά Συστήματα
Συστήματα βασισμένα στο Linux: Ορισμένοι χρήστες μεταβαίνουν σε λειτουργικά συστήματα βασισμένα στο Linux όπως το Ubuntu Touch ή το GrapheneOS. Αυτά τα συστήματα είναι ανοιχτού κώδικα, έχουν συνήθως λιγότερες ευπάθειες και στοχεύονται λιγότερο από το λογισμικό κατασκοπείας σε σύγκριση με τα κύρια λειτουργικά συστήματα όπως το iOS και το Android.
Πλεονεκτήματα: Ενισχυμένη ασφάλεια λόγω λιγότερων στοχευμένων επιθέσεων και ισχυρών μοντέλων ασφαλείας.
Προκλήσεις: Απαιτείται τεχνική γνώση για την εγκατάσταση και τη συντήρηση. Ενδέχεται να προκύψουν προβλήματα συμβατότητας με δημοφιλείς εφαρμογές και υπηρεσίες, περιορίζοντας τη λειτουργικότητα της συσκευής (SecurityWeek, 2022).
Προηγμένες Πρακτικές Ασφαλείας
Εργαλεία Ανίχνευσης Απειλών: Χρησιμοποιήστε προηγμένα εργαλεία ασφαλείας και threat dashboards που παρέχουν παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο και ειδοποιήσεις για πιθανές απειλές. Το Mobile Verification Toolkit (MVT) της Διεθνούς Αμνηστίας μπορεί να βοηθήσει στην ανίχνευση λογισμικού κατασκοπείας, αλλά απαιτεί τεχνική γνώση για αποτελεσματική χρήση.
Επαναφορά Εργοστασιακών Ρυθμίσεων: Η επαναφορά στις εργοστασιακές ρυθμίσεις μπορεί να αφαιρέσει πολλούς τύπους κακόβουλου λογισμικού, συμπεριλαμβανομένου του Pegasus ή και παρόμοιων και ισχυρότερων αυτού. Ωστόσο, αυτό δεν είναι αλάνθαστο και μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια δεδομένων. Αποφύγετε την επαναφορά αντιγράφων ασφαλείας που θα μπορούσαν να επανεισαγάγουν κακόβουλο λογισμικό (Lookout, 2024).
Γενικά Μέτρα Ασφαλείας
Περιορισμός Δικαιωμάτων: Περιορίστε τα δικαιώματα εφαρμογών στο ελάχιστο απαραίτητο. Προσέξτε να μην δίνετε στις εφαρμογές πρόσβαση σε ευαίσθητες λειτουργίες όπως το μικρόφωνο, την κάμερα και την τοποθεσία.
Αποφυγή Υπόπτων Συνδέσμων: Αποφύγετε να κάνετε κλικ σε συνδέσμους ή να κατεβάζετε συνημμένα από άγνωστες ή ύποπτες πηγές. Αυτή η πρακτική μειώνει τον κίνδυνο διάφορων τύπων κακόβουλου λογισμικού, αν και μπορεί να μην αποτρέψει τις zero-click exploits.
Τακτικοί Έλεγχοι: Ελέγχετε τακτικά τις εγκατεστημένες εφαρμογές και τα δικαιώματά τους. Αφαιρέστε οποιεσδήποτε εφαρμογές δεν κατανοείτε ή δεν χρησιμοποιείτε πλέον.
Σύγκριση Pegasus και Predator
Το Pegasus και το Predator είναι και τα δύο προηγμένα εργαλεία υποκλοπής-κατασκοπείας, αλλά διαφέρουν σημαντικά στις μεθόδους μόλυνσης:
Pegasus: Zero-Click Exploits
Μηχανισμός Μόλυνσης: Το Pegasus χρησιμοποιεί zero-click exploits για να διεισδύσει σε συσκευές χωρίς αλληλεπίδραση του χρήστη. Εκμεταλλεύεται ευπάθειες στις εφαρμογές μηνυμάτων και στα πρωτόκολλα επικοινωνίας. Για παράδειγμα, το Pegasus έχει χρησιμοποιηθεί για να εκμεταλλευτεί ελαττώματα στο iMessage, επιτρέποντάς του να εγκατασταθεί στέλνοντας απλά ένα προσαρμοσμένο μήνυμα στο τηλέφωνο του στόχου (Lookout, 2024).
Πλεονεκτήματα: Αυτή η προσέγγιση είναι αρκετά αθόρυβη, καθώς δεν απαιτεί καμία ενέργεια από τον χρήστη, καθιστώντας την αποτελεσματική για κρυφή παρακολούθηση.
Δυνατότητες: Το Pegasus μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε εκτεταμένα δεδομένα στη συσκευή, συμπεριλαμβανομένων μηνυμάτων, e-mails, αρχείων καταγραφής κλήσεων, φωτογραφιών και δεδομένων τοποθεσίας και μπορεί να ενεργοποιήσει το μικρόφωνο και την κάμερα για παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο.
Predator: One-Click Exploits
Μηχανισμός Μόλυνσης: Το Predator απαιτεί αλληλεπίδραση του χρήστη, συνήθως κάνοντας κλικ σε έναν κακόβουλο σύνδεσμο ή κατεβάζοντας ένα μολυσμένο αρχείο. Αυτή η αλληλεπίδραση ξεκινά τη διαδικασία μόλυνσης εκμεταλλευόμενη ευπάθειες στο λογισμικό της συσκευής.
Μειονεκτήματα: Η ανάγκη για αλληλεπίδραση του χρήστη καθιστά το Predator λιγότερο αθόρυβο, καθώς προσεκτικοί χρήστες που αποφεύγουν ύποπτους συνδέσμους και λήψεις είναι λιγότερο πιθανό να μολυνθούν.
Δυνατότητες: Μόλις εγκατασταθεί, το Predator μπορεί να εκτελέσει παρόμοιες λειτουργίες παρακολούθησης με το Pegasus, αλλά η αποτελεσματικότητά του εξαρτάται από την αρχική ενέργεια του χρήστη (Safety Detectives, 2024).
Ηθικές και Νομικές Εκτιμήσεις
Η χρήση λογισμικού κατασκοπείας όπως το Pegasus εγείρει σημαντικά ηθικά και νομικά ζητήματα. Ενώ προορίζεται για την καταπολέμηση του εγκλήματος και της τρομοκρατίας, έχει χρησιμοποιηθεί κατά δημοσιογράφων, ακτιβιστών και πολιτικών αντιπάλων, υπονομεύοντας τις προσωπικές ελευθερίες και τις δημοκρατικές διαδικασίες (BleepingComputer, 2024).
Συμπέρασμα
Η προστασία από προηγμένα λογισμικά υποκλοπών-κατασκοπείας όπως το Pegasus ή και πιο σύγχρονα “αόρατα” όπως σχεδιάζει η Κυβέρνηση, απαιτεί έναν συνδυασμό τακτικών ενημερώσεων λογισμικού, χρήσης ασφαλών εργαλείων επικοινωνίας, σκέψης για εναλλακτικά λειτουργικά συστήματα και εφαρμογής προηγμένων πρακτικών ασφαλείας… Στην αγορά διατίθενται κάποια τέτοια συστήματα από τα οποία βέβαια ελάχιστα είναι αξιόπιστα… Μην καταφεύγετε στις εύκολες λύσεις που προσφέρει το διαδίκτυο… Η ευαισθητοποίηση και η επαγρύπνηση είναι σημαντικές για τον μετριασμό των κινδύνων που προκαλούν αυτά τα προηγμένα εργαλεία υποκλοπών – παρακολούθησης – κατασκοπείας.
References