Η κλιμάκωση της νέας γεωπολιτικής έντασης στη Μέση Ανατολή έχει ήδη προκαλέσει έντονο προβληματισμό στα ευρωπαϊκά οικονομικά επιτελεία, με την Ελλάδα να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις. Στο κυβερνητικό στρατόπεδο επικρατεί αυξημένη επιφυλακή, καθώς η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει δείξει ότι κάθε σοβαρή διαταραχή στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά μεταφράζεται γρήγορα σε κύμα ακρίβειας, πιέζοντας νοικοκυριά, επιχειρήσεις και δημόσια οικονομικά. Αντίστοιχη περίπτωση υπήρξε με το παράδειγμα του πολέμου στην Ουκρανία .
Κομβικό σημείο αναφοράς αποτελεί η τιμή του Brent Crude, του βασικού δείκτη για το πετρέλαιο στην ευρωπαϊκή αγορά. Σύμφωνα με πληροφορίες εάν η τιμή του Brent ξεπεράσει τα 100 δολάρια ανά βαρέλι και παραμείνει σε αυτό το επίπεδο για διάστημα άνω των 30 ημερών, τότε θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι θα ενεργοποιηθεί ένας νέος κύκλος πληθωριστικών πιέσεων. Το όριο αυτό δεν είναι τυχαίο: λειτουργεί ως ψυχολογικό και ουσιαστικό κατώφλι, πέρα από το οποίο το κόστος ενέργειας αρχίζει να διαχέεται σε ολόκληρη την οικονομία.
Η άνοδος της τιμής του πετρελαίου επηρεάζει άμεσα τα καύσιμα κίνησης, ενώ παράλληλα συμπαρασύρει το κόστος παραγωγής και μεταφοράς προϊόντων. Οι μεταφορές, η εφοδιαστική αλυσίδα και ο τουρισμός είναι από τους πρώτους τομείς που δέχονται πίεση. Σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου η οδική μετακίνηση παραμένει βασικός τρόπος μεταφοράς και η νησιωτικότητα αυξάνει το ενεργειακό κόστος, οι συνέπειες μπορεί να είναι έντονες ιδίως ενόψει καλοκαιρινής τουριστικής περιόδου .
Υπό αυτό το πρίσμα, το οικονομικό επιτελείο επεξεργάζεται σενάρια έκτακτης παρέμβασης, με βασικό άξονα την πιθανή επαναφορά του Fuel Pass. Το μέτρο είχε εφαρμοστεί το 2022, ως απάντηση στο ενεργειακό σοκ που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, και αποτέλεσε μία από τις βασικές παρεμβάσεις στήριξης των πολιτών. Σήμερα, εξετάζεται η επιστροφή του, αλλά με πιο αυστηρά και στοχευμένα κριτήρια.
Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, το νέο Fuel Pass δεν θα έχει οριζόντιο χαρακτήρα. Αντίθετα, θα απευθύνεται κυρίως σε χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, σε επαγγελματίες οδηγούς – όπως ταξιτζήδες και διανομείς – καθώς και σε κατοίκους απομακρυσμένων και νησιωτικών περιοχών. Η στόχευση αυτή αποσκοπεί στον περιορισμό του δημοσιονομικού κόστους, ώστε να διασφαλιστεί ότι η κρατική παρέμβαση θα είναι αποτελεσματική χωρίς να εκτροχιάσει τον προϋπολογισμό.
Η εμπειρία του 2022 είναι εξόχως διδακτική. Τότε, εκτός από το Fuel Pass για τα καύσιμα, εφαρμόστηκαν διαδοχικά και άλλα μέτρα όπως το Market Pass για την επιδότηση αγορών τροφίμων, καθώς και εκτεταμένες επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος. Παράλληλα, δόθηκε έμφαση στον τρόπο καταβολής των ενισχύσεων, αφού όσοι πολίτες επέλεγαν άυλη ψηφιακή κάρτα λάμβαναν ελαφρώς υψηλότερο ποσό σε σχέση με εκείνους που προτιμούσαν απευθείας πίστωση σε τραπεζικό λογαριασμό.
Στο σημερινό περιβάλλον, η κυβέρνηση επιδιώκει να αποφύγει ένα νέο πληθωριστικό σοκ. Η άνοδος των τιμών ενέργειας δεν περιορίζεται μόνο στα καύσιμα. Εφόσον το πετρέλαιο παραμείνει σε υψηλά επίπεδα, είναι πιθανό να αυξηθούν και οι τιμές χονδρικής στην ηλεκτρική ενέργεια, καθώς πολλές ευρωπαϊκές αγορές εξακολουθούν να εξαρτώνται από το φυσικό αέριο και τα ορυκτά καύσιμα για την παραγωγή ρεύματος.
Για τον λόγο αυτό, στο τραπέζι βρίσκεται και το ενδεχόμενο επαναφοράς επιδότησης ανά κιλοβατώρα στους λογαριασμούς ρεύματος. Το σενάριο που εξετάζεται προβλέπει έναν μηχανισμό αυτόματης κρατικής παρέμβασης, δηλαδή όταν η χονδρική τιμή υπερβαίνει ένα προκαθορισμένο όριο, το κράτος θα απορροφά μέρος της αύξησης, προτού αυτή μετακυλιστεί στους καταναλωτές.
Ένας τέτοιος μηχανισμός θα μπορούσε να λειτουργήσει ως «βαλβίδα ασφαλείας» για τα νοικοκυριά, διατηρώντας την αγοραστική δύναμη σε ανεκτά επίπεδα.
Η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης από τις διεθνείς αγορές σημαίνει ότι κάθε αναταραχή στη Μέση Ανατολή έχει σχεδόν άμεση αντανάκλαση στις τιμές φυσικού αερίου και ηλεκτρισμού.
Το ζήτημα αναμένεται να τεθεί και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στο προσεχές Eurogroup, όπου οι υπουργοί Οικονομικών της ευρωζώνης θα συζητήσουν τις αντοχές των οικονομιών απέναντι σε μια ενδεχόμενη παρατεταμένη κρίση. Στο παρελθόν, η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε υιοθετήσει κοινά εργαλεία, όπως το πλαφόν στη χονδρική τιμή φυσικού αερίου, προκειμένου να περιορίσει την κερδοσκοπία και τις ακραίες διακυμάνσεις. Δεν αποκλείεται να εξεταστούν εκ νέου αντίστοιχες πρωτοβουλίες.
Ωστόσο, παρά τα σενάρια που επεξεργάζονται τα τεχνικά κλιμάκια, πηγές του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών επισημαίνουν ότι είναι ακόμη πρόωρο να ληφθούν οριστικές αποφάσεις. Οι αγορές ενέργειας χαρακτηρίζονται από υψηλή μεταβλητότητα και οι τιμές μπορεί να αποκλιμακωθούν εάν υπάρξει γεωπολιτική αποκλιμάκωση ή αύξηση της παραγωγής από μεγάλες πετρελαιοπαραγωγές χώρες.
Το βασικό ζητούμενο για την κυβέρνηση είναι η ισορροπία, αφενός να προστατευθεί η κοινωνική συνοχή και το διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών, αφετέρου να διατηρηθεί η δημοσιονομική σταθερότητα.
Ένα νέο πακέτο μέτρων θα πρέπει να είναι κοστολογημένο, προσωρινό και αυστηρά στοχευμένο, ώστε να μην υπονομεύσει τους στόχους για πρωτογενή πλεονάσματα και μείωση του δημόσιου χρέους.
Σε κάθε περίπτωση, οι επόμενες εβδομάδες θα είναι κρίσιμες. Εάν η τιμή του Brent κινηθεί σταθερά πάνω από το όριο των 100 δολαρίων, η πίεση για παρέμβαση θα ενταθεί. Αντίθετα, μια σταδιακή αποκλιμάκωση θα επιτρέψει στην κυβέρνηση να αποφύγει νέες δημοσιονομικές επιβαρύνσεις.
