Υεμένη: Το προκεχωρημένο φυλάκιο των Οθωμανών στην Αραβική Χερσόνησο μέχρι το 1918

Του Γεώργιου Γκοβέση*

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία στο μέγιστο στάδιο επέκτασης της κατά τα τέλη του 17^ου αιώνα περιλάμβανε την Κεντρική Ευρώπη, τα Βαλκάνια, τις βόρειες ακτές του Ευξείνου Πόντου, τη Μικρά Ασία, τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική από την Αίγυπτο ως το Μαρόκο, καθώς και σχεδόν όλα τα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου.

Παρά το γεγονός ότι από τα τέλη του 17^ου αιώνα  ξεκίνησε η εδαφική συρρίκνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία και επιταχύνθηκε μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 (οι Τούρκοι την αποκαλούν επανάσταση της Πελοποννήσου Mora Isyani), ωστόσο η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατόρθωσε να διατηρήσει τον έλεγχο της στη Μέση Ανατολή ως σχεδόν τα τέλη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο οποίος και προκάλεσε και την οριστική κατάλυση της.

Μία από τις περιοχές στη Μέση Ανατολή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία διατήρησε ως το τέλος της την κυριαρχία της ήταν και η μακρινή Υεμένη η οποία βρίσκεται στο νοτιοδυτικό άκρο της αραβικής χερσονήσου. Η κατάληψη της Υεμένης από τους Οθωμανούς πραγματοποιήθηκε το 1538 από το σουλτάνο Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή  και είχε στόχο την αποφυγή του ελέγχου της Ερυθράς Θάλασσας από τους Πορτογάλους οι οποίοι αποτελούσαν σημαντική ναυτική και αποικιακή δύναμη της εποχής εκείνης[1]. Μετά τα μέσα του 19^ου αιώνα και με την προτροπή των Μεγάλων Δυνάμεων οι οποίες εποφθαλμιούσαν το στρατηγικής σημασίας λιμάνι του Άντεν, οι εξεγέρσεις των ντόπιων φυλάρχων κατά της οθωμανικής διοίκησης αυξήθηκαν σε αριθμό και όγκο. Η κατάσταση επιδεινώθηκε μετά τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ το 1869 οπότε και η στρατηγική σημασία της  Υεμένης και του λιμένα του Άντεν αυξήθηκε κατακόρυφα. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19^ου αιώνα και μέχρι τη λήξη της οθωμανικής κυριαρχίας το 1918, στην Υεμένη είχε την έδρα της η 7^η οθωμανική στρατιά[2].

Η 7^η οθωμανική στρατιά αποτελούνταν από μουσουλμάνους αξιωματικούς και οπλίτες. Οι οπλίτες υπηρετούσαν την υποχρεωτική στρατιωτική τους θητεία που δεν έπεφτε σε διάρκεια κάτω από τα πέντε χρόνια και πολλές φορές έφτανε και τα οκτώ χρόνια ή και παραπάνω. Μεγάλο μέρος των μουσουλμάνων στρατιωτών της 7^ης στρατιάς της Υεμένης κατάγονταν από τουρκόφωνα χωριά της κεντρικής Μικράς Ασίας και μάλιστα από πολύ φτωχές οικογένειες οι οποίες αδυνατούσαν να εξαγοράσουν τη θητεία των αρένων τέκνων τους.[3] Οι συνθήκες για τους στρατιώτες αυτούς που υπηρετούσαν στην Υεμένη ήταν από  πάρα πολύ άσχημες έως απάνθρωπες. Κατ’ αρχήν οι στρατιώτες αυτοί  συγκεντρώνονταν από τα χωριά της Μικρά Ασίας και επιβιβάζονταν σε καράβια από το λιμάνι της Σμύρνης. Από εκεί ξεκινούσε το πολυήμερο ταξίδι για την Υεμένη. Στο δρόμο πολλοί πέθαιναν από τις αντιξοότητες του επίπονου ταξιδιού και τις σωρούς τους τις πετούσαν στη θάλασσα. Όσοι έφταναν στην Υεμένη είχαν να αντιμετωπίσουν την αφιλόξενη έρημο και τους άγριους ντόπιους επαναστάτες. Χιλιάδες χιλιάδων νέοι από τη Μικρά Ασία άφησαν τα κόκαλα τους στην μακρινή Υεμένη πολεμώντας για τη δόξα του Παντισάχ και της οθωμανικής πατρίδας. Έτσι η Υεμένη έγινε για τους φτωχούς χωρικούς της Μικράς Ασίας ένας τόπος χωρίς επιστροφή και πηγή έμπνευσης για πολλά δημοτικά τραγούδια τα οποία εξιστορούν τις απάνθρωπες συνθήκες και θρηνούν για τους νεκρούς στρατιώτες. Πρόκειται για τα πολύ γνωστά ακόμα και στη σημερινή Τουρκία Υεμενίτικα ή Γιεμενλίδικα (Yemenli) από τη λέξη Γιεμέν που στα τουρκικά σημαίνει Υεμένη.

Παραθέτουμε ενδεικτικά μερικούς στίχους από τα τραγούδια αυτά της κεντρικής Μικράς Ασίας σε δική μας μετάφραση[4]:

Yemen yolu çukurdandır

Karavana bakırdandır

Zenginimiz bedel verir

Askerimiz fakirdendir

Ο δρόμος της Υεμένης είναι (γεμάτος)  από λακκούβες

Η καραβάνα είναι από χαλκό

Οι πλούσιοι μας πληρώνουν το αντίτιμο

Και ο στρατός μας αποτελείται από φτωχούς

Και

Tarlalarda biter kamış

Uzar gider vermez yemiş

Çöl Yemen’de can verenler

Biri Mehmet biri Memis

Στα χωράφια τελειώνουν τα καλάμια

Περνάει πολύς καιρός που δε δίνουν καρπό

Από αυτούς που  ξεψύχησαν στην έρημο της Υεμένης

Ο ένας είναι ο Μεχμέτ και ο άλλος ο Μεμίς

[1] ISMAIL HAKKI UZUNÇARŞILI, OSMANLI TARIHI, Άγκυρα 1988, τόμος 2^ος , σελ. 393

[2] ENVER ZIYA KARAL, OSMANLI TARIHI, Άγκυρα 1988, τόμος 7^ος, σελ. 188.

[3] Γκοβέσης Γεώργιος, Πολιτική μεταρρύθμιση και τύπος στα Βαλκάνια. Η περί­πτωσητης «Σαββατιαίας Επιθεωρήσεως» στην Οθωμανική αυτοκρατορία κατά την πρώτη συνταγματική μεταρρύθμιση το 1878, Εκδόσεις Σπανίδη, Ξάνθη-Κομοτηνή 2003, σελ. 239-244.

[4] Münevver DÜVER,  Mustafa Tecirli’den Yemen gerçeği   www.munevverduver.com  ADANA 28.02.2007

 * Ο Γεώργιος Γκοβέσης γεννήθηκε στην Αθήνα τον Ιούνιο του 1968, κατάγεται από την Ορεινή Κορινθία και είναι μόνιμος κάτοικος Ξάνθης. Το 1990 αποφοίτησε από το τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών, το 1993 έλαβε Μεταπτυχιακό (Master of Arts) Πολιτικών Επιστημών από το Πανεπιστήμιο Κωνσταντινουπόλεως ως υπότροφος του Οικουμενικού Πατριαρχείου και το 2002 αναγορεύθηκε διδάκτορας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Βιβλία, επιστημονικές εργασίες και άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στην Ελλάδα και στην Τουρκία. Στην Ελλάδα τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Σπανίδης (Ξάνθη).